Οταν ο Χριστόφορος Κολόμβος το 1492 ταξίδεψε από την Ανδαλουσία στην Αμερική και ο Βάσκο ντε Γκάμα το 1497 ταξίδεψε από την Λισαβόνα και αφού έκανε τον γύρο της Αφρικής έφθασε στις Ινδίες, έθεταν και οι δύο τις βάσεις επέκτασης της Ευρώπης προς Αμερική, Αφρική και Ασία δημιουργώντας το πρώτο παγκόσμιο εμπορικό σύστημα.
Στους τέσσερις αιώνες Ευρωπαικής αποικιοκρατίας που ακολούθησαν, δεκάδες εμπορικές εταιρείες εγκατέστησαν ιδιωτικούς στρατούς τους στους κόμβους των θαλάσσιων εμπορικών διαδρομών, έχοντας την υποστήριξη των κρατών τους. Η Ολλανδική Εταιρεία Ανατολικής Ινδίας και αργότερα η Αγγλική Εταιρεία Ανατολικής Ινδίας, με εκατοντάδες εμπορικά πλοία τους και δεκάδες χιλιάδες στρατιώτες τους, έλεγχαν πάνω από το 50% του διεθνούς εμπορίου του βαμβακιού, μεταξιού, αλατιού, τσαιού, καρυκευμάτων και όπιου. Σύμφωνα με το ‘’τριγωνικό εμπόριο’’ και με την χρήση της βίας, μετέφεραν 15 εκατομμύρια σκλάβους από την Δυτική Αφρική για να εργαστούν στις φυτείες των αποικιών τους στην Αμερική. Ακολούθως μετέφεραν την παραγωγή ζάχαρης, καπνού, χρυσού και βαμβακιού από την Αμερική στην Αγγλία και καρυκεύματα, ελεφαντοστούν και ξυλεία από Αφρική σε Ευρώπη. Εκεί παρήγαγαν υφάσματα, ρούμι, όπλα και άλλα βιομηχανικά προιόντα τα οποία μετέφεραν για κατανάλωση και χρήση στην Δυτική Αφρική και στην Αμερική. Τα κέρδη για τις εμπορικές εταιρείες των Ευρωπαικών κρατών ήταν τεράστια και συνέβαλαν στην επιτυχία της τεχνολογικής και βιομηχανικής επανάστασης του 18ου και 19ου αιώνα σε Αγγλία, Γαλλία, Γερμανία σύμφωνα με τον Piketty 2020. Capital and Ideology.
Το διεθνές εμπόριο οργανώθηκε στη βάση ενός κέντρου (ευρωπαϊκές μητροπόλεις) και μιας περιφέρειας (αποικίες πρώτων υλών), εγκαθιδρύοντας μια άνιση ανταλλαγή: βιομηχανικά προϊόντα έναντι αγροτικών και μεταλλευτικών πρώτων υλών. Με την πρώτη Βιομηχανική Επανάσταση (1760–1840), το μοντέλο αυτό ενισχύθηκε. Οι βιομηχανικές οικονομίες της Ευρώπης αναζητούσαν πρώτες ύλες και αγορές, επιβάλλοντας συχνά εμπορικές συμφωνίες με τη βία και καταστρέφοντας τοπικές παραγωγικές δομές.
Στα τέλη του 19ου αιώνα ο κόσμος εισήλθε σε μια πρώτη, έντονη φάση παγκοσμιοποίησης. Οι σιδηρόδρομοι, τα ατμόπλοια και ο τηλέγραφος συνέδεσαν τις αγορές, το διεθνές εμπόριο εκτινάχθηκε και το κεφάλαιο κινούνταν σχεδόν ελεύθερα υπό τον κανόνα του χρυσού. Η περίοδος αυτή, που συχνά εξιδανικεύεται ως Belle Époque, παρήγαγε τεράστιο πλούτο – αλλά και βαθιές ανισορροπίες. Ο πλούτος συγκεντρώθηκε σε στενές οικονομικές ελίτ, ενώ τα μεγάλα τμήματα της κοινωνίας έμεναν εκτός της ευημερίας. Ταυτόχρονα, οι μεγάλες δυνάμεις εισήλθαν σε έναν όλο και εντονότερο εμπορικό και γεωπολιτικό ανταγωνισμό για αγορές, πρώτες ύλες και σφαίρες επιρροής.
Από τα τέλη του 19ου αιώνα εμφανίζονται τα αντιαποικιακά εθνικοαπελευθερωτικά κινήματα, ενδοϊμπεριαλιστικοί εμπορικοί ανταγωνισμοί και αυξανόμενη κοινωνική αμφισβήτηση. Ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος αποτέλεσε έκφραση αυτών των ανταγωνισμών, ενώ η ίδρυση της League of Nations/Κοινωνία των Εθνών το 1919 επιχείρησε να θεσμοθετήσει ένα νέο πλαίσιο διεθνούς συνεργασίας, χωρίς την συμμετοχή των ΗΠΑ, χωρίς όμως να υπερβεί τις αποικιακές ιεραρχίες.
Η χρηματοπιστωτική κατάρρευση του 1929 αποκάλυψε όλες αυτές τις δομικές αδυναμίες. Η κρίση, που ξεκίνησε ως χρηματιστηριακό σοκ στις ΗΠΑ, μετατράπηκε σε παγκόσμια ύφεση. Αντί για συντονισμένη διεθνή απάντηση, τα κράτη κατέφυγαν στον οικονομικό εθνικισμό. Το αποκορύφωμα ήταν ο αμερικανικός νόμος Smoot–Hawley του 1930, που αύξησε δραστικά τους δασμούς σε χιλιάδες προϊόντα. Οι εμπορικοί εταίροι απάντησαν με αντίμετρα και ο κόσμος εισήλθε σε έναν γενικευμένο «πόλεμο δασμών». Το διεθνές εμπόριο κατέρρευσε, οι εξαγωγικές οικονομίες ασφυκτιούσαν και η ύφεση βάθυνε.
Έτσι, η υπερσυγκέντρωση πλούτου της πρώτης παγκοσμιοποίησης, η αποτυχία των διεθνών θεσμών και η μετάβαση από την οικονομική συνεργασία στον προστατευτισμό δημιούργησαν ένα εκρηκτικό μείγμα. Η οικονομική κατάρρευση τροφοδότησε την κοινωνική απόγνωση και τον πολιτικό ριζοσπαστισμό. Η αποτυχία της Κοινωνίας των Εθνών να αποτρέψει τον οικονομικό εθνικισμό και την άνοδο του φασισμού οδήγησε στην νέα παγκόσμια σύγκρουση του Β ΠΠ. Σε αυτό το περιβάλλον άνθισαν ο εθνικισμός και ο αυταρχισμός, οδηγώντας τελικά τον κόσμο στον δεύτερο, ακόμη πιο καταστροφικό, παγκόσμιο πόλεμο με 75 εκατομμύρια νεκρούς και πληγωμένες κοινωνίες.
Η πραγματική θεσμική ανασυγκρότηση ξεκίνησε μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, με την ίδρυση του ΟΗΕ το 1945, της ΕΚΑΧ το 1951 και της ΕΟΚ το 1957 και τη δημιουργία ενός πλαισίου πολυμερούς οικονομικής συνεργασίας (Bretton Woods, GATT). Παρά το γεγονός ότι οι ανισότητες δεν εξαφανίστηκαν, τέθηκαν οι βάσεις για μια νέα διεθνή τάξη που επιδίωκε —τουλάχιστον θεσμικά— τη ρύθμιση των αγορών μέσω κανόνων και τη σταδιακή αποαποικιοποίηση. Η περίοδος 1945–1975 σηματοδότησε έτσι τη μετάβαση από την ωμή αποικιακή επιβολή σε μια μορφή θεσμοποιημένης διεθνούς συνεργασίας, όπου η ισότητα των κρατών αναγνωρίστηκε τυπικά ως αρχή του διεθνούς δικαίου, ακόμη κι αν οι οικονομικές και εμπορικές ανισότητες παρέμειναν δομικές.
Γιά πάνω από 60 χρόνια από το 1947 και από το 1995 μετατρεπόμενη σε Παγκόσμιο Οργανισμό Εμπορίου/ΠΟΕ, έως και την κατάρρευση των πολυμερών συμφωνιών το 2008 στην Ντόχα, η GATT/ΠΟΕ λειτουργούσε αποτελεσματικά με διαπραγματεύσεις και δημόσια επιδιαιτησία διασφαλίζοντας σε μεγάλο βαθμό την ειρηνική συνεργασία των 168 κρατών μελών της. Αξιολογείται θετική η επέκταση του Διεθνούς εμπορίου μετά τον δεύτερο Παγκόσμιο πόλεμο με την οποία αυξήθηκαν οι διακρατικές εμπορικές συναλλαγές κατά 300 φορές από το 1947 και αντιπροσωπεύουν σήμερα το 60% του Παγκόσμιου εμπορίου, ενώ παράλληλα στην ίδια περίοδο είχαν παγκόσμια μειωθεί οι δασμοί από 25% σε 10% κατά μέσον όρο έως το 2020, πριν την έναρξη των σύγχρονων δασμολογικών και εμπορικών ανταγωνισμών που ξεκίνησαν οι ΗΠΑ εκτός του πλαισίου του ΠΟΕ.
Ακολούθησε η σταδιακή απόσυρση των ΗΠΑ και των συμμάχων της το 2008 από τις πολυμερείς διαπραγματευσεις και συμφωνίες του ΠΟΕ και η προώθηση διμερών διαπραγματευσεων με την λογική του δίκαιου του ισχυρού και στο διεθνές εμπόριο. Το 2019 οι ΗΠΑ μπλόκαραν στον ΠΟΕ και τον διορισμό δημόσιων δικαστών στο Σωμα εφέσεων και επιδιαιτησίας μεταξυ κρατών προωθώντας την εταιρική ιδιωτική επιδιαιτησία.
Διαβλέποντας την αδυναμία προώθησης περισσότερο απορρύθμισης των αγορών για κυριαρχία και επέκταση των Αμερικανικών εταιρειών στα πλαίσια του ΠΟΕ, οι ΗΠΑ υπό την Προεδρία Τραμπ προχώρησαν σε στρατηγική συνεχούς υπονόμευσης του ΠΟΕ και προώθησης πολιτικών του ‘διαίρει και βασίλευε‘ μέσω των νέου τύπου διμερών νεοφιλελεύθερου χαρακτήρα συμφωνιών, για τους παρακάτω λόγους:
– Ενώ στον ΠΟΕ προβλέπεται δημόσια επιδιαιτησία διαφορών μεταξύ κρατών, στα πλαίσια των διμερών συμφωνιών οι ΗΠΑ προωθούν την εταιρική επιδιαιτησία όπου εταιρείες θα μπορούν να μηνύουν κυβερνήσεις που θα εκδικάζονται στα πλαίσια νέων εταιρικών δικαστηρίων ISDS.
– Eνώ στον ΠΟΕ οι ρυθμίσεις πνευματικής ιδιοκτησίας (εταιρικές πατέντες, ποπ, Bιολογικά προϊόντα, νεες τεχνολογίες, κα) και φυτουγειονομικά μέτρα, έλεγχος μεταλλαγμένων, βιομηχανικά πρότυπα και θέματα δημόσιας υγείας, συμφωνούνται πολυμερώς μεταξύ κρατών, στις διμερείς εμπορικές συμφωνίες κρατών θα συμμετέχουν και τα λόμπυ των εκπροσώπων των Πολυεθνικών Εταιρειών, μέσω των επιτροπών ρυθμιστικής συνεργασίας.
– Ενώ στον ΠΟΕ οι δημόσιες πολιτικές (προμήθειες και υπηρεσίες του δημοσίου, δημόσια αγαθά, περιβάλλον και νερό, επενδύσεις, παιδεία, πολιτισμός, κοινωνικά δικαιώματα, βιώσιμη ανάπτυξη των τοπικών κοινωνιών και χωρών) είναι αρμοδιότητα των κρατών, στις διμερείς εμπορικές συμφωνίες τίθενται για διαπραγμάτευση, με μόνη την ρήτρα δυνητικής εξαίρεσής τους.
Η άνοδος της ακροδεξιάς στις ΗΠΑ, αλλά και στην Ευρώπη, με παράλληλη επέκταση των σφαιρών επιρροής των αυταρχικών καθεστώτων Ρωσίας, Κινας και των Εθνικιστικών ρευμάτων διεθνώς, είναι αποτέλεσμα και ταυτόχρονα γενεσιουργό αίτιο μιας περισσότερο επιθετικής νεοφιλελεύθερης πολιτικής σε παγκόσμιο επίπεδο, που απορυθμίζει τις αγορές διαλύοντας τις περιβαλλοντικές και κοινωνικές προδιαγραφές προϊόντων και εμπορευματοποιεί και ιδιωτικοποιεί τα δημόσια αγαθά σε όφελος εταιρικών ολιγοπωλίων. Με αποτέλεσμα το 50% του παγκόσμιου πλούτου να συγκεντρώνεται σήμερα στο 1% της παγκόσμιας επιχειρηματικής ελίτ, δημιουργώντας πλεονασματικές χώρες και ελλειμματικές χώρες υψηλού δημόσιου χρέους μέσω του αθέμιτου ανταγωνισμού, της φοροδιαφυγής και των φορολογικών παραδείσων.
Η Ευρωπαική Ενωση προωθεί έως τώρα την μεταρρύθμιση του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου, αν και με ελλείψεις κυρίως ως προς την συμπερίληψη των πράσινων πολιτικών, των θεμελιωδών δικαιωμάτων και του αγροδιατροφικού τομέα της Νότιας Ευρώπης, και κινείται γενικά σε θετική κατεύθυνση, συγκριτικά με τα άλλα κυρίαρχα εμπορικά μπλόκ, με:
1) Την προώθηση πολυμερών συμφωνιών και κανόνων στα πλαίσια αυτού
2) Την ενσωμάτωση στις πολυμερείς συμφωνίες των 17 στόχων βιώσιμης ανάπτυξης του ΟΗΕ και των στόχων της συμφωνίας του Παρισίου του 2015 για την κλιματική αλλαγή, την προστασία του Περιβάλλοντος, της κυκλικής οικονομίας, των θεμελιωδών δικαιωμάτων και της βιοποικιλότητας και την ψηφιακή δημοκρατία μέσω ρυθμιστικών ελέγχων της τεχνητής νοημοσύνης, .
Γιαυτούς τους λόγους η διεθνής εμπορική πολιτική της ΕΕ δεν είναι τεχνοκρατική άσκηση. Είναι βαθιά πολιτική· και καθορίζει ποιος κερδίζει και ποιος χάνει, ποιοι παραγωγοί επιβιώνουν, ποιοι εργαζόμενοι προστατεύονται, ποιες περιοχές αναπτύσσονται και ποιοι πόροι του πλανήτη διασώζονται. Από τη Γενική Συμφωνία Δασμών και Εμπορίου του 1947 μέχρι το σύγχρονο, κλονισμένο σύστημα του ΠΟΕ, η ιστορία του διεθνούς εμπορίου αντανακλά την ιστορία των εξουσιών, του παγκόσμιου διακρατικού, οικονομικού και κοινωνικού συσχετισμού δυνάμεων.
Η ευρωπαϊκή προοδευτική προσέγγιση θεωρεί ότι το εμπόριο μπορεί να είναι φορέας δικαιοσύνης, περιβαλλοντικής προστασίας και κοινωνικής προόδου, εφόσον διέπεται από δημοκρατικούς και διαφανείς πολυμερείς κανόνες — όχι από την ισχύ του ισχυρού. Η σημερινή κρίση του ΠΟΕ, η αποχώρηση των ΗΠΑ από τον ΠΟΕ και τους περισσότερους διεθνείς Οργανισμούς και η στροφή των μεγάλων οικονομικών δυνάμεων από πολυμερείς συμφωνίες σε μονομερείς και διμερείς πρακτικές, καθώς και σε δασμολογικούς και εμπορικούς πολέμους δεν είναι ένα «τεχνικό» πρόβλημα· είναι απειλή για το ίδιο το οικοδόμημα μιας πολυμερούς, συνεργατικής διεθνούς τάξης, που δημιουργήθηκε εδώ και 7 δεκαετίες. Μας θυμίζει την γκρίζα εποχή του μεσοπολέμου.
Σε αυτό το πλαίσιο, η Ευρωπαϊκή Ένωση βρίσκεται σε κρίσιμη καμπή: πρέπει να υπερασπιστεί το πολυμερές σύστημα στη βάση ενός προοδευτικού, βιώσιμου, κοινωνικά δίκαιου διεθνούς εμπορίου, ενός εμπορίου που δεν θα υπηρετεί την απορρύθμιση, αλλά την δίκαια μεταρρύθμιση και δημιουργική ισορροπία ανάμεσα στην αγορά, την κοινωνία και το περιβάλλον. Παράλληλα να προωθεί αναγκαστικά διμερεις εμπορικές συμφωνίες όπως Mercosur, με Ινδία, Κίνα, κα (που δεν πρέπει όμως να θυσιάζουν τα περιβαλλοντικά και κοινωνικά πρότυπα και την βιωσιμότητα του αγροδιατροφικού τομέα της) και να προωθεί την εξωτερική και αμυντική της πολιτική για να διασφαλίσει την στρατηγική της αυτονομία. Για να ειναι βιώσιμη αυτη η πολιτική εν μέσω εκρηκτικού περιβάλλοντος και αντιφατικών συχνά στόχων, η Ευρώπη πρέπει να ξανασυναντήσει τις αξίες του διαφωτισμού που την γέννησαν. Να προχωρήσει σε στρατηγική αυτονομία από ΗΠΑ και σε ενεργή διπλωματία της, με την παγκόσμιας εμβέλειας δημοκρατική ρυθμιστική της ικανότητα γνωστή παγκοσμίως ως ”Brussels effect” και να μην θυσιάσει τις πολιτικές συνοχής μπαίνοντας στην κούρσα των εξοπλισμών, με αναμενόμενο ζημιογόνο τέλος γιά ολους τους λαούς.
Η ΒΙΩΣΙΜΗ ΕΥΡΩΠΑΙΚΗ ΕΠΙΛΟΓΗ ΣΗΜΕΡΑ
Πολυμερές εμπόριο με δημοκρατικούς κοινωνικούς, περιβαλλοντικούς και υγειονομικούς κανόνες
Η Ευρωπαϊκή Ένωση και τα κράτη-μέλη της αποτελούν συλλογικά τον μεγαλύτερο πάροχο ανθρωπιστικής βοήθειας παγκοσμίως. Μαζί αντιπροσωπεύουν περίπου το 45% της παγκόσμιας ανθρωπιστικής βοήθειας που καταγράφεται στο σύστημα των Ηνωμένων Εθνών, συνεισφέροντας ετησίως δισεκατομμύρια ευρώ μέσω οργανισμών όπως το OCHA, η UNHCR, το WFP και η UNICEF. Σε όρους οικονομικής βαρύτητας, η ανθρωπιστική και συνολική αναπτυξιακή βοήθεια (ODA) της ΕΕ και των κρατών-μελών της αντιστοιχεί περίπου στο 0,5% του Ακαθάριστου Εθνικού Εισοδήματος (ΑΕΕ) της Ένωσης, καθιστώντας την όχι μόνο τον μεγαλύτερο δωρητή σε απόλυτα μεγέθη αλλά και έναν από τους σημαντικότερους αναλογικά με την οικονομική της ισχύ. Η σταθερή αυτή χρηματοδοτική δέσμευση αναδεικνύει τον ρόλο της ΕΕ ως παγκόσμιου ανθρωπιστικού παράγοντα, εδραιωμένου στον πολυμερή συνεργατισμό, το διεθνές δίκαιο και την αλληλεγγύη. Αυτή η πολιτική παροχής ανθρωπιστικής βοήθειας πρέπει να συνεχιστεί και να επεκταθεί στις διεθνείς σχέσεις της ΕΕ. Αξιοσημείωτο επίσης είναι το επί δεκαετίες πρόγραμμα της Κούβας παροχής υγειονομικής υποστήριξης σε πάνω από 60 χώρες του παγκόσμιου Νότου, κυρίως Λατινική Αμερική και Αφρική, μέσω 28.000 γιατρών και υγειονομικών της υψηλής εξειδίκευσης, σε περιοχές που αντιμετωπίζουν υγειονομικές κρίσεις και φυσικές καταστροφές, έχοντας ετήσια έσοδα για το σύνολο ιατρικών υπηρεσιών μέσω διακρατικών συμφωνιών μόνο για την περίοδο 2015-2020, 8,6 δις δολλάρια. Επίσης για την αντιμετώπιση του Covid-19 έστειλε 3.000 υγειονομικούς σε 40 χώρες, δείχνοντας ένα παράδειγμα συνδυασμού οικονομικής διπλωματίας και αλληλεγγύης.
Στην ενδυνάμωση αυτής της κατεύθυνσης ανθρωπιστικής βοήθειας και ενεργούς διπλωματίας στο πλαίσιο μιάς αυτόνομης εξωτερικής και αμυντικής πολιτικής με φιλειρηνικό προσανατολισμό πρέπει να κινηθεί η ΕΕ γιά:
-Μη έγκριση από Ευρωκοινοβούλιο συμφωνιών Μercosur και ΕΕ-ΗΠΑ για επαναδιαπραγμάτευσή τους με ενσωμάτωση περιβαλλοντικών, κοινωνικών και υγείας ευρωπαικών προδιαγραφών.
-Ενεργειακή απεξάρτηση από ΗΠΑ και Ρωσία, στον νέο 10ετή σχεδιασμό της ΕΕ.
-Στρατηγική αυτονομία της ΕΕ από ΗΠΑ με κοινή εξωτερική και αμυντική πολιτική με προώθηση συνεργασιών με Brics και αναπτυσσόμενες χώρες.
-Ανάληψη φιλειρηνικών διπλωματικών πρωτοβουλιών της ΕΕ για λήξη πολέμων στην Ουκρανία, στην Παλαιστινιακή Γάζα και Δυτική Οχθη, Σουδάν, κα
-Υπεράσπιση κοινής εμπορικής πολιτικής και πόρων και θεσμών Συνοχής και ΚΑΠ στην νέα περίοδο 2028-34, που προτείνονται για μείωση κατά 37% της συνοχής και 23% της ΚΑΠ με κατάργηση των Περιφερειακών Επιχειρησιακών Προγραμμάτων και συγκεντροποίηση σε 27 ‘’επιτελικά’’ προγράμματα των κρατών μελών.
-Αναθεώρηση των συνθηκών της ΕΕ σε Ομοσπονδιακή και κοινωνική κατεύθυνση, με ενεργοποίηση των anticoersion mechanism και ευρωομόλογων.
-Ενωτική Προοδευτική Παρέμβαση των δημοκρατικών θεσμών και κοινωνικών φορέων και κινημάτων στήριξης των διεθνών συμφωνιών του Παρισίου 2015 και των COP για κλιματική αλλαγή, ελέγχου των πυρηνικών όπλων START και θεσμών πολυμερούς συνεργασίας των ΟΗΕ, ΠΟΕ, ΠΟΥ, κα, ανασυγκρότηση ΤΟΥ Ευρωπαικού και Παγκόσμιου κινήματος Ειρήνης.