1. Στρατηγικό πλαίσιο και προστιθέμενη αξία
Η παρούσα πρόταση εντάσσεται, ως εφαρμοσμένη πολιτική πρόταση για την συνδεσιμότητα και τη συνοχή Βαλκανικής και Μεσογείου. Στόχος της είναι η διαμόρφωση ενός ολοκληρωμένου Βαλκανικού σιδηροδρομικού και λιμενικού συστήματος που θα λειτουργεί πρωτίστως ως κορμός εμπορευματικών μεταφορών, με συμπληρωματική ανάπτυξη επιβατικών υπηρεσιών, που θα διασυνδέει τις 3 Θάλασσες Αδριατικής/Ιονίου, Αιγαίου και Μαύρη Θάλασσα.
Η Ευρωπαική στροφή από την 10ετία του 1980 σε μεγάλες επενδύσεις σε αυτοκινητόδρομους και σε ανάπτυξη αεροπορικών μεταφορών, μαζί με την κατάρρευση του γεωπολιτικού και οικονομικού συστήματος της ενιαίας σιδηροδρομικής διαχείρισης αρχές της 10ετίας του 1990 με την διάλυση της Γιουγκοσλαβίας, συνετέλεσαν στην κατάργηση της σιδηροδρομικής διαδρομής Θεσσαλονίκη → Σκόπια → Βελιγράδι → Λιουμπλιάνα → Ζάγκρεμπ → Τεργέστη και των σύνδεσεών της με τις λιμενικές εμπορευματικές και επιβατικές ροές.
Ωστόσο σήμερα Θεσσαλονίκη παραμένει στον πυρήνα του Orient/East-Med Core Network Corridor (TEN-T) που μπορεί να συνδέει Αιγαίο/ΝΑ Μεσόγειο με Κεντρική Ευρώπη και με λιμένες Βαλτικής/Βόρειας Ευρώπης/Μαύρης Θάλασσας.
Η Τεργέστη παραμένει βασικός κόμβος των Mediterranean / αξόνων της Αδριατικής. Γιαυτό ένα ακτινωτό hub and spoke μοντέλο σιδηροδρομικής διασύνδεσης Θεσσαλονίκης – Τεργέστης με τα λιμάνια της ευρύτερης περιοχής μπορεί, διασυνδέοντας τις τρεις θάλασσες, να δημιουργήσει οικονομίες κλίμακος και ανθεκτικότητα και να ξαναγίνει βιώσιμο με προστιθέμενη αξία στην μεταφορική εμπορευματική και επιβατική συνδεσιμότητα των Βαλκανίων και Μεσογείου.
Παράλληλα προωθούνται ενεργά η σιδηροδρομική σύνδεση με Βουλγαρία και Ρουμανία μέσω Αλεξανδρούπολης, στο πλαίσιο ενός Κάθετου Αξονα Αιγαίου–Μαύρης Θάλασσας. Η συμφωνία τριμερούς συνεργασίας μεταξύ των τριών χωρών στοχεύει στην ενίσχυση των διασυνοριακών σιδηροδρομικών και οδικών υποδομών, και θεωρείται στρατηγικής σημασίας για τη σύνδεση των αγορών και των logistic flows στην περιοχή.
Η προσέγγιση αυτή ανταποκρίνεται στις σύγχρονες ευρωπαϊκές προτεραιότητες για τη σύνδεση λιμένων και logistics hubs με διεθνείς σιδηροδρομικούς διαδρόμους, για ανθεκτικές εφοδιαστικές αλυσίδες, πράσινη μετάβαση και περιφερειακή ολοκλήρωση, και ευθυγραμμίζεται με τον σχεδιασμό της Μεταφορικής Κοινότητας Δυτικών Βαλκανίων / Transport Community, https://www.transport-community.org/ και τον Πυλώνα 2 (Transport) της Μακροπεριφερειακής Στρατηγικής EUSAIR, https://www.adriatic-ionian.eu/wp-content/uploads/2025/04/EUSAIR-TRANSPORT-labelled-projects-Final_30.06.23.pdf
2. Συμβατότητα με τον σχεδιασμό της Transport Community
Ο σχεδιασμός της Transport Community για τα Δυτικά Βαλκάνια δίνει έμφαση:
- στην αναβάθμιση των σιδηροδρομικών εμπορευματικών μεταφορών,
- στη μείωση των διασυνοριακών εμποδίων,
- στη σύγκλιση των τεχνικών και κανονιστικών προτύπων με το κεκτημένο της Ευρωπαϊκής Ένωσης,
- και στη λειτουργική σύνδεση λιμένων με το σιδηροδρομικό δίκτυο.
Η προτεινόμενη αρχιτεκτονική Αδριατικής/Ιονίου–Αιγαίου–Μαύρης Θάλασσας αξιοποιεί τον σχεδιασμό αυτό ως θεσμικό υπόβαθρο, μετατρέποντας τις επιμέρους παρεμβάσεις της Transport Community σε συνεκτικό, πολυεθνικό σύστημα εμπορευματικών διαδρόμων. Με τον τρόπο αυτό, η Transport Community δεν θα λειτουργεί μόνο ως μηχανισμός εναρμόνισης, αλλά και ως καταλύτης μετάβασης από εθνικά έργα σε περιφερειακή υποδομή ευρωπαϊκής κλίμακας.
3. Ενσωμάτωση στον Πυλώνα 2 (Transport) της EUSAIR
Η πρόταση ευθυγραμμίζεται πλήρως με τον Πυλώνα 2 (Transport) της Στρατηγικής της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την Αδριατική και το Ιόνιο (EUSAIR), ο οποίος προωθεί:
- την πολυτροπική συνδεσιμότητα,
- την ενίσχυση των θαλάσσιων και λιμενικών πυλών,
- τη βιώσιμη μετακίνηση και τη μετατόπιση φορτίων από τον δρόμο στον σιδηρόδρομο και τη θάλασσα.
Η ένταξη της Θεσσαλονίκης και της Τεργέστης ως γεφυρών μεταξύ EUSAIR/Αδριατικής Ιονίου και βαλκανικού χώρου επεκτείνουν λειτουργικά τη μακροπεριφερειακή λογική της Στρατηγικής Αδριατικής/Ιονίου προς το Αιγαίο και τη Μαύρη Θάλασσα, ενισχύοντας τη συνοχή μεταξύ μακροπεριφερειακών και διευρωπαϊκών πολιτικών.
Σύμφωνα με το Master Plan του Πυλώνα 2 Μεταφορές της EUSAIR προωθούνται με ορίζοντα το 2030:
1. Αναβάθμιση και ανακατασκευή της σιδηροδρομικής γραμμής Βελιγράδι – Μπαρ (Ε79)
2. Διασυνοριακός σιδηροδρομικός “missing link” Ελλάδας – Αλβανίας (τμήμα Φλώρινα – Πόγραδετς)
Έργο στρατηγικής σημασίας για τη σύνδεση Αιγαίου – Αδριατικής και την ένταξη της Αλβανίας στο ευρωπαϊκό σιδηροδρομικό δίκτυο
3. Κατασκευή δεύτερης σιδηροδρομικής γραμμής Ντίβατσα – Λιμένας Κόπερ
4. Πολυτροπικός Βόρειος Αδριατικός Διάδρομος
Συνδέει λιμένες, σιδηρόδρομο και ενδοχώρα σε Σλοβενία, Κροατία και Ιταλία.
5. Πολυτροπικός Κεντρικός Αδριατικός Διάδρομος
Ενισχύει τις θαλάσσιες και χερσαίες συνδέσεις της Κεντρικής Αδριατικής με τα Βαλκάνια.
6. Αναβάθμιση σιδηροδρομικού άξονα Παλέρμο – Κατάνια – Μεσσήνη
Ιταλική διάσταση EUSAIR
Βελτιώνει τη συνδεσιμότητα της Νότιας Ιταλίας με την Αδριατική και την Ανατολική Μεσόγειο.
7. Αναβάθμιση και ανακατασκευή της σιδηροδρομικής γραμμής Βελιγράδι – Ζάγκρεμπ
Κεντρικός ενδοβαλκανικός άξονας με ισχυρή εμπορευματική σημασία.
8. Κατασκευή σιδηροδρομικού τμήματος του Διαδρόμου VIII Κίτσεβο – σύνορα με Αλβανία
Συμπληρώνει τον Ανατολή–Δύση άξονα Αδριατικής–Μαύρης Θάλασσας.
9. Σιδηροδρομική σύνδεση του κύριου επιβατικού σταθμού Σκοπίων με το αεροδρόμιο Σκοπίων (όπου πρέπει να προστεθεί και η σιδηροδρομική γραμμή Θεσσαλονίκη – Σκόπια και η σύνδεσή της με κεντρική Ευρώπη)
10. Ανακατασκευή σιδηροδρομικού τμήματος Οκούτσανι – Βίνκοβτσι
Τμήμα κρίσιμου διαδρόμου εμπορευματικών μεταφορών στην Κροατία.
11. Αναβάθμιση, ανανέωση, κατασκευή δεύτερης γραμμής και νέων διπλών τμημάτων στη γραμμή Ντούγκο Σέλο – Νόβσκα
Αυξάνει χωρητικότητα και αξιοπιστία του βασικού κροατικού σιδηροδρομικού δικτύου.
12. Εκσυγχρονισμός τμήματος Ζάγκρεμπ Κουστόσιγια – Δυτικός Σταθμός – Κεντρικός Σταθμός Ζάγκρεμπ
Αστικός κόμβος κρίσιμος για επιβατικές και εμπορευματικές ροές.
13. Εκσυγχρονισμός σιδηροδρομικής γραμμής Μ604 Όσταριε – Κνιν – Σπλιτ
Βελτιώνει τη σύνδεση του λιμένα Σπλιτ με την Βαλκανική ενδοχώρα.
4. Αρχιτεκτονική του προτεινόμενου συστήματος
Το σύστημα βασίζεται σε ακτινωτό μοντέλο (hub-and-spoke) με κύριο εμπορευματικό προσανατολισμό και πολλαπλούς θαλάσσιους και σιδηροδρομικούς διαδρόμους:
- Θεσσαλονίκη ως κεντρικό κόμβο του Αιγαίου και σημείο σύγκλισης των βαλκανικών αξόνων,
- Τεργέστη ως κόμβο της Αδριατικής και πύλη προς την Κεντρική Ευρώπη,
- ακτινωτές συνδέσεις προς τα βασικά λιμάνια των Δυτικών Βαλκανίων,
- ανατολικό άξονα Θεσσαλονίκη–Αλεξανδρούπολη–Βουλγαρία–Κωνσταντινούπολη, με στόχο σύνδεσης και με Μαύρη Θάλασσα,
- δυτικό άξονα κατά μήκος της σιδηροδρομικής Εγνατίας από Αλεξανδρούπολη έως την Ηγουμενίτσα και τα ιταλικά λιμάνια της Αδριατική, ως οριζόντιου άξονα που συνδέει Αιγαίο – Ιόνιο – Αδριατική, (που πρέπει να προστεθεί ως έργο στο Master Plan του Πυλώνα 2 της ΕUSAIR) .
Στο πλαίσιο αυτό, το προτεινόμενο σύστημα ενσωματώνει το σύνολο των βασικών λιμένων εμπορευματικής και επιβατικής συνδεσιμότητας των Δυτικών Βαλκανίων:
- Ριέκα και Πλότσε (Κροατία),
- Κόπερ (Σλοβενία),
- Μπαρ (Μαυροβούνιο),
- Δυρράχιο και Αυλώνα (Αλβανία),
- καθώς και συμπληρωματικούς λιμένες επιβατικής και περιφερειακής σημασίας κατά μήκος της Αδριατικής και του Ιονίου.
Παράλληλα, ο άξονας προς την Ιταλία στηρίζεται σε ένα δίκτυο λιμένων με ανεπτυγμένη εμπορευματική και επιβατική δραστηριότητα, ιδίως:
- Τεργέστη, Βενετία και Ραβέννα στη Βόρεια και Κεντρική Αδριατική,
- Ανκόνα και Μπάρι στην Κεντρική και Νότια Αδριατική,
- Μπρίντιζι και Τάραντας ως πύλες προς τη Νότια Ιταλία και τη Μεσόγειο.
Η σύνδεση της Ηγουμενίτσας, και της Πάτρας με τα ιταλικά αυτά λιμάνια, μέσω τακτικών intermodal και επιβατικών θαλάσσιων υπηρεσιών, συμπληρώνει τον άξονα Θεσσαλονίκη–Τεργέστη και δημιουργεί ένα πλέγμα εναλλακτικών και ανθεκτικών διαδρομών για τη διακίνηση εμπορευμάτων και επιβατών μεταξύ Βαλκανίων και Ιταλίας.
Οι επιβατικές μεταφορές ενσωματώνονται λειτουργικά στο σύστημα ως συμπληρωματική διάσταση, αξιοποιώντας τις ίδιες αναβαθμισμένες υποδομές και ενισχύοντας την εδαφική και κοινωνική συνοχή.
5. Συνέργειες χρηματοδοτικών εργαλείων
Η υλοποίηση της πρότασης βασίζεται σε πολυεπίπεδη χρηματοδοτική συνέργεια μέσω και του νέου Δημοσιονομικού πλαισίου της ΕΕ για την συνοχή 2028-34:
- τα προγράμματα Interreg CBC και IPA προγράμματα μπορούν να υποστηρίξουν τη θεσμική συνεργασία, τους φορείς διαχείρισης και διακυβέρνησης διαδρόμων και τις πιλοτικές εμπορευματικές και επιβατικές ροές,
- το IPA ADRION λειτουργεί ως μακροπεριφερειακή πλατφόρμα συντονισμού μελετών, έργων και δράσεων στο πλαίσιο της EUSAIR,
- ο Μηχανισμός «Συνδέοντας την Ευρώπη» (CEF) χρηματοδοτεί τις κρίσιμες σιδηροδρομικές και λιμενικές υποδομές και τη διαλειτουργικότητα στο πλαίσιο του TEN-T,
- τα Εθνικά/τομεακά προγράμματα μεταφορών των κρατών μελών και των υπο ένταξη χωρών μπορούν να εξασφαλίσουν τη μακροπρόθεσμη ενσωμάτωση και τη λειτουργική βιωσιμότητα των επενδύσεων στα δίκτυα οδικών, σιδηροδρομικών και λιμενικών πολυτροπικών υποδομών.
Η συνέργεια αυτή επιτρέπει τη μετάβαση από αποσπασματικές παρεμβάσεις σε μια συνεκτική ευρωπαϊκή στρατηγική εμπορευματικών και επιβατικών μεταφορών στην ευρύτερη περιοχή.
6. Ο Μπλε Διάδρομος (Adriatic–Ionian Corridor) στα Δυτικά Βαλκάνια
Ο Αδριατικός–Ιόνιος Διάδρομος, ευρύτερα γνωστός ως Μπλε Διάδρομος, αποτελεί έναν από τους πλέον στρατηγικά σημαντικούς άξονες μεταφορών στα Δυτικά Βαλκάνια. Σχεδιασμένος ως πολυτροπικός άξονας Βορρά–Νότου, συνδέει τη Βόρεια Ιταλία με τη Σλοβενία, την Κροατία, τη Βοσνία και Ερζεγοβίνη, το Μαυροβούνιο, την Αλβανία και την Ελλάδα, εκτεινόμενος μέσω του Ιόνιου άξονα έως το νότιο άκρο της Πελοποννήσου. Αν και πρωτίστως σχεδιάστηκε ως σύγχρονος αυτοκινητόδρομος, ο διάδρομος διαθέτει ευρύτερη στρατηγική σημασία, καθώς συμπληρώνει και αλληλεπιδρά με την περιφερειακή ανάπτυξη των σιδηροδρομικών υποδομών και τη λιμενική συνδεσιμότητα στις λεκάνες της Αδριατικής και του Ιονίου. Το έργο υποστηρίζεται στο πλαίσιο του Επενδυτικού Πλαισίου για τα Δυτικά Βαλκάνια (WBIF), ως μέρος της ευρωπαϊκής ατζέντας διεύρυνσης και συνδεσιμότητας, ενισχύοντας την οικονομική ολοκλήρωση, τη διασυνοριακή κινητικότητα και την περιφερειακή συνοχή. Μέσω της διασύνδεσης των λιμένων της Αδριατικής με την ενδοχώρα των Βαλκανίων και το ελληνικό δίκτυο μεταφορών, ο Μπλε Διάδρομος ενδυναμώνει τις εφοδιαστικές αλυσίδες, διευκολύνει τις εμπορευματικές ροές και βελτιώνει την επιβατική κινητικότητα, συμβάλλοντας σταδιακά στην ενσωμάτωση των Δυτικών Βαλκανίων στο ευρωπαϊκό σύστημα μεταφορών και στο ευρύτερο πλαίσιο του Διευρωπαϊκού Δικτύου Μεταφορών (TEN-T).
7. Συνθετική παρουσίαση του δικτύου λιμένων και αξόνων συνδεσιμότητας
Το προτεινόμενο Ολοκληρωμένο Σιδηροδρομικό και Λιμενικό Σύστημα συγκροτεί ένα ενιαίο γεωγραφικό και λειτουργικό πλέγμα που περιλαμβάνει όλα τα βασικά λιμάνια εμπορευματικής και επιβατικής συνδεσιμότητας των Βαλκανίων, χωρίς ιεραρχικές αποκλείσεις ή αποσπασματικές αναφορές.
Στον χώρο των Δυτικών Βαλκανίων, το σύστημα ενσωματώνει τους λιμένες Ριέκα και Πλότσε στην Κροατία, τον λιμένα Κόπερ στη Σλοβενία, τον λιμένα Μπαρ στο Μαυροβούνιο, καθώς και τα λιμάνια Δυρράχιο και Αυλώνα στην Αλβανία. Τα λιμάνια αυτά λειτουργούν ως βασικές πύλες εμπορευματικών ροών προς και από την ενδοχώρα των Βαλκανίων, ενώ παράλληλα διατηρούν σημαντικό ρόλο στην επιβατική και ακτοπλοϊκή συνδεσιμότητα της Αδριατικής και του Ιονίου.
Στην ιταλική πλευρά της Αδριατικής, το σύστημα συνδέεται λειτουργικά με τους λιμένες Τεργέστη, Βενετία και Ραβέννα στη βόρεια και κεντρική Αδριατική, καθώς και με τους λιμένες Ανκόνα, Μπάρι, Μπρίντιζι και Τάραντας στη νότια Αδριατική και τη Νότια Ιταλία. Οι λιμένες αυτοί συγκροτούν ένα πυκνό δίκτυο εμπορευματικών, επιβατικών και διατροπικών συνδέσεων, το οποίο συμπληρώνει τον κεντρικό άξονα Αδριατικής–Αιγαίου και προσφέρει εναλλακτικές και ανθεκτικές διαδρομές προς τη Δυτική και Κεντρική Ευρώπη.
Η δυτική αυτή διάσταση του συστήματος ενισχύεται αποφασιστικά από την προοπτική ανάπτυξης της σιδηροδρομικής Εγνατίας έως την Ηγουμενίτσα, η οποία μετατρέπεται σε δυτική πύλη του ελληνικού και βαλκανικού χώρου. Μέσω τακτικών θαλάσσιων εμπορευματικών και επιβατικών συνδέσεων με τα ιταλικά λιμάνια της Αδριατικής, η Ηγουμενίτσα και η Πάτρα συμπληρώνουν και ενισχύουν τον άξονα Θεσσαλονίκη–Τεργέστη, προσδίδοντας στο σύστημα χαρακτηριστικά πολυτροπικής ανθεκτικότητας.
Παράλληλα, ο ανατολικός άξονας του συστήματος εκτείνεται από τη Θεσσαλονίκη προς την Αλεξανδρούπολη, τη Βουλγαρία και την Τουρκία, διασυνδέοντας το Αιγαίο με τη Μαύρη Θάλασσα και εντάσσοντας το βαλκανικό δίκτυο σε ευρύτερους διαδρόμους εμπορευματικών και επιβατικών μεταφορών προς την Ανατολική Μεσόγειο, τον Εύξεινο Πόντο και την Ασία.
Στο κέντρο όλων των παραπάνω αξόνων βρίσκεται η Ελλάδα και ειδικότερα η Θεσσαλονίκη, η οποία αναδεικνύεται σε κομβικό σημείο συνάντησης και ανακατανομής ροών μεταξύ της Αδριατικής και του Ιονίου, του Αιγαίου και της Μαύρης Θάλασσας. Η γεωγραφική της θέση, σε συνδυασμό με τη σιδηροδρομική της διασύνδεση προς όλες τις κατευθύνσεις, της επιτρέπει να λειτουργεί ως κόμβος τριών θαλάσσιων λεκανών και ως φυσική πύλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης προς τα Βαλκάνια και την Ανατολική Μεσόγειο.
Η συγκέντρωση εμπορευματικών ροών στο ελληνικό αυτό κέντρο δημιουργεί τις προϋποθέσεις για την ανάπτυξη αξιόπιστων και βιώσιμων επιβατικών υπηρεσιών, ενισχύοντας ταυτόχρονα την οικονομική συνοχή, τη γεωπολιτική σταθερότητα και τον διαμετακομιστικό ρόλο της χώρας στο ευρωπαϊκό και ευρασιατικό σύστημα μεταφορών.
8. Συμπερασματική αξιολόγηση
Η προτεινόμενη ενότητα συνιστά ώριμη πολιτική πρόταση για το μέλλον της βαλκανικής και μεσογειακής συνδεσιμότητας και απαιτεί για την αποτελεσματική υλοποίησή της σύγχρονους διακρατικούς φορείς διαχείρισης υπό ενιαίο Ευρωπαικό συντονισμό με την συνεργασία των Εθνικών και Περιφερειακών αρχών των χωρών της ευρύτερης περιοχής και των Γενικών Διευθύνσεων της Ευρωπαικής Επιτροπής DGs Regio, Move, Enest, Mare and Envi. Η θεσμική της ευθυγράμμιση με τη Transport Community και τον Πυλώνα 2 Διασύνδεση μεταφορών της EUSAIR, σε συνδυασμό με την πλήρη ενσωμάτωσή της στο Διευρωπαικό Δίκτυο Μεταφορών TEN-T και τη συνέργεια των ευρωπαϊκών και εθνικών χρηματοδοτικών εργαλείων, μπορούν να διαμορφώσουν ένα Ολοκληρωμένο Σιδηροδρομικό και Λιμενικό Σύστημα Αδριατικής/Ιονίου–Αιγαίου–Μαύρης Θάλασσας ως κεντρικό άξονα βιώσιμων πολιτικών στην Βαλκανική και Μεσόγειο για την επόμενη δεκαετία.