Παρέμβαση του Ηλία Γιαννίρη, Επίκουρου Καθηγητή Πολυτεχνείου Κρήτης στην βιβλιοπαρουσίαση του βιβλίου του Γιώργου Αντωνίου Εμμανουήλ «Η ΠΡΟΟΔΕΥΤΙΚΗ ΦΩΝΗ ΤΗΣ ΝΟΤΙΟΑΝΑΤΟΛΙΚΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ

Αυτά που συνεχίζουν να γίνονται στον κόσμο δείχνουν καθαρά ότι δεν υπάρχει σεβασμός στα πλανητικά όρια. (MAGA, ακροδεξιά αμφισβήτηση της κλιματικής αλλαγής, εξορύξεις, εξοπλισμοί και πόλεμοι).

Οι πολιτικές που προτείνουν οι ΠΡΑΣΙΝΟΙ είναι πολύ πιο οικονομικές (π.χ. ειρήνη και όχι πόλεμοι) βασισμένες σε δίκαιο εμπόριο, δημοκρατία προς ομοσπονδία, δικαιώματα, αλληλεγγύη και συμμετοχή, εξοικονόμηση, πρόληψη.

Ο Γιώργος Αντ. Εμμανουήλ ακολουθεί αυτή τη λογική κάνοντας μια μεγάλη, σε βάθος και κριτική διερεύνηση.

Το βιβλίο του είναι μια προοδευτική πυξίδα κριτικής αξιολόγησης για αυτά που ισχύουν και για αυτά που θα πρέπει να συμβούν στην Νοτιοανατολική Ευρώπη.

Κατά τη γνώμη μου, αναδεικνύει με πολύ μεθοδικό και λεπτομερή τρόπο τα ζητήματα της Νοτιοανατολικής Ευρώπης που σε γενικές γραμμές δεν είναι ορατά στην ΕΕ. Πιστεύω ότι δίνει μια τεράστια ευκαιρία, ένα εξαιρετικό έργο, πάνω στο οποίο πρέπει να στηριχθούν και οι ΠΡΑΣΙΝΟΙ της Νοτιοανατολικής Ευρώπης για να εξειδικεύσουν τις πολιτικές αλλά και να γίνουν περισσότερο ΟΡΑΤΟΙ στην ΕΕ.

Αφετηρία του Γιώργου Εμμανουήλ είναι το ερώτημα Τι Ευρώπη θέλουμε;

Θέλουμε μια Ευρώπη που επενδύει στη Συνοχή, που επενδύει σε ένα δίκαιο αγροδιατροφικό μοντέλο, που προωθεί ειρήνη και δίκαιο εμπόριο, που χτίζει μια δημοκρατική ομοσπονδιακή προοπτική, βασισμένη σε δικαιώματα, αλληλεγγύη και συμμετοχή

Ή που βλέπει τον εαυτό της κυρίως ως γεωπολιτικό μπλοκ με αυξανόμενες δαπάνες για άμυνα και λιγότερους πόρους για κοινωνικές και περιφερειακές πολιτικές;»

Σήμερα στην ΕΕ έχουν αυξηθεί οι ακροδεξιές δυνάμεις που θεωρούν ότι οι πολιτικές για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής φταίνε για όλα. Και αυτές οι πολιτικές της ΕΕ φαίνεται να υποχωρούν.

Περιπτώσεις υποχώρησης πράσινων πολιτικών

• Κανονισμός που ψηφίστηκε το 2004 για την υποχρέωση των εισαγωγέων πετρελαίου φυσικού αερίου και άνθρακα να παρέχουν στοιχεία για τις εκπομπές μεθανίου κατά την παραγωγή τους μετατίθεται κατά ένα χρόνο από το 2027 στο 2028 για να περιοριστεί ο κίνδυνος πρόσθετων πιέσεων στην ενεργειακή ασφάλεια της Ευρώπης.

• Υποχώρηση της ΕΕ στην αποκατάσταση της φύσης. Ο Κανονισμός της ΕΕ για την Αποκατάσταση της Φύσης ((ΕΕ) 2024/1991) τέθηκε κανονικά σε ισχύ στις 18 Αυγούστου 2024, και τα κράτη-μέλη υπέβαλαν τα πρώτα προσχέδια των Εθνικών Σχεδίων Αποκατάστασης έως την 1η Σεπτεμβρίου 2026¹. Παρά τις έντονες πολιτικές πιέσεις, τις καθυστερήσεις στην κατάθεση σχεδίων από ορισμένες χώρες και τη γενικότερη πίεση για μείωση της γραφειοκρατίας, ο ίδιος ο νόμος δεν έχει καταργηθεί ή ανακληθεί. Αντίθετα, οι κεντρικοί δεσμευτικοί στόχοι παραμένουν σε ισχύ².

• Νόμος για την αποψίλωση των δασών: Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ανέβαλε για τουλάχιστον έναν χρόνο την εφαρμογή του κρίσιμου νόμου που στοχεύει στον περιορισμό της αποψίλωσης παγκοσμίως, η οποία προκαλείται από την εμπορία προϊόντων όπως ο καφές, η σόγια και το κρέας. Υπάρχουν μάλιστα φόβοι από περιβαλλοντικές οργανώσεις για πλήρη αναθεώρηση ή και απόσυρσή του

• Χαλάρωση περιβαλλοντικών κανόνων: Μετά από εκτεταμένες κινητοποιήσεις των αγροτών σε ολόκληρη την Ευρώπη, η ΕΕ προχώρησε σε αναδίπλωση αναφορικά με τους αυστηρούς όρους της στρατηγικής «Από το Αγρόκτημα στο Πιάτο» (Farm to Fork). Αυτό περιλαμβάνει την απόσυρση προτάσεων για τη δραστική μείωση της χρήσης φυτοφαρμάκων και λιπασμάτων, καθώς και την εξαίρεση μικρότερων παραγωγών από αυστηρούς πράσινους ελέγχους

• Αναβολή του συστήματος ETS2: Παρατηρείται ισχυρό μέτωπο κρατών μελών (όπως η Ελλάδα, η Ιταλία, η Πολωνία, η Τσεχία, η Ουγγαρία και η Σλοβακία) που ζητούν επίσημα την αναβολή της εφαρμογής του συστήματος εμπορίας εκπομπών ETS2 έως το 2030. Το ETS2 προβλέπει την επιβολή πράσινων τελών στα καύσιμα θέρμανσης και κίνησης, γεγονός που προκαλεί ανησυχίες για περαιτέρω επιβάρυνση των προϋπολογισμών των νοικοκυριών εν μέσω ενεργειακής κρίσης. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η Ρουμανία, η οποία αναγκάστηκε να επιστρατεύσει ξανά τον άνθρακα προκειμένου να καλύψει τα κενά στο δίκτυό της, όταν η παρατεταμένη ξηρασία μείωσε τη στάθμη του Δούναβη και επηρέασε τη λειτουργία των υδροηλεκτρικών και πυρηνικών σταθμών της

Με τι πόρους θα γίνει η Ευρώπη που θέλουμε;

Γιώργος Εμμανουήλ: «Πολλοί ερευνητές, προοδευτικές κινήσεις και η έκθεση Ντράγκι μιλούν για την ανάγκη ενός προϋπολογισμού πολύ πάνω από το 2%, όχι 1,26%» δηλαδή διπλάσιου» (σελ 38).

Ο προτεινόμενος προϋπολογισμός των 2 τρισεκατομμυρίων ευρώ της Ευρωπαϊκής Επιτροπής στη Σύνοδο Κορυφής του Οκτωβρίου 2026 αντιστοιχεί στο 1,26% του Ακαθάριστου Ευρωπαϊκού Εισοδήματος (ΑΕΕ), το οποίο αποτελεί αύξηση σε σχέση με το τρέχον Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο που κινείται κοντά στο 1,1%. Άρα οι πόροι είναι ανεπαρκείς.

Στη συνέχεια ο Γιώργος Εμμανουήλ αναφέρει 5 πιθανές πηγές για την αύξηση του προϋπολογισμού.

Σχηματικά χωρίζει τις δυο αντικρουόμενες ευρωπαϊκές τάσεις:

Από τη μια είναι οι κερδισμένοι από τον προϋπολογισμό, και ταυτόχρονα φειδωλοί, και από την άλλη οι χαμένοι και ταυτόχρονα φιλόδοξοι (σελ 37).

Οι κερδισμένοι από τον προϋπολογισμό είναι η έρευνα και καινοτομία, η εκπαίδευση και κινητικότητα, οι ψηφιακές τεχνολογίες, η άμυνα και οι ανατολικές χώρες με πρώτη την Ουκρανία, και η πράσινη στροφή με λιγότερη σαφή δεσμευτικότητα για βιοποικιλότητα. Οι κερδισμένοι είναι ταυτόχρονα και φειδωλοί γιατί πιέζουν για περιορισμό των συνολικών δαπανών, δεν πολυθέλουν νέους φορολογικούς ίδιους πόρους, και θέλουν ενίσχυση των εθνικών εργαλείων.

Οι χαμένοι είναι οι οι αγρότες και οι περιφέρειες με σημαντικές περικοπές στη Συνοχή και ΚΑΠ, και η φύση (μη δέσμευση του ποσοστού για βιοποικιλότητα και διατήρηση ελλείμματος 37 δις €/έτος σε δράσεις βιοποικιλότητας). Αυτοί είναι ταυτόχρονα και οι Φιλόδοξοι, (χώρες και φορείς που στηρίζουν Συνοχή και ΚΑΠ) που ζητούν προστασία των πόρων για συνοχή, υπερασπίζονται την πολυεπίπεδη διακυβέρνηση, τον ρόλο των περιφερειών, και ζητούν γεωγραφική ισορροπία στο Ταμείο Ανταγωνιστικότητας».

Γίνεται φανερό ότι ο συγγραφέας προσπαθεί να ενημερώσει με στόχο να κινητοποιήσει, να ενισχύσει τη συμμετοχή των πολιτών, των φορέων, των αγροτών, των Περιφερειών.

Ο αγώνας για την προοδευτική κατεύθυνση της περιόδου 2028-2035 της ΕΕ, δεν προέρχεται μόνο από το εσωτερικό της ΕΕ. Ο αγώνας για ένα μέλλον μέσα στα πλανητικά όρια μέχρι το 2100 έχει αναλυθεί αποτελεσματικά από το Εργαστήριο Παγκόσμιας Ανισότητας του Paris School of Economics στο Global Justice Report https://globaljusticeproject.wid.world/ . ³

Σήμερα, το νέο πολιτικό διακύβευμα είναι: Συνοχή και Κοινή Αμυντική-Εξωτερική πολιτική ή επανεξοπλισμός σε βάρος της βιώσιμης ανάπτυξης;

Γράφει ο Γιώργος Εμμανουήλ: «Δυστυχώς ο προτεινόμενος νέος κανονισμός αφήνει στην κάθε Κυβέρνηση των κρατών μελών να αποφασίσει για τη δομή και την αρμοδιότητα του Εθνικού Φακέλου 2028-2035».

Φορείς και πολίτες θα πρέπει να διεκδικήσουν:

• Να μη συγκεντρωθούν τα προγράμματα συνοχής σε ένα επιτελικό κράτος

• Να διατηρηθεί το κεκτημένο των Περιφερειακών Επιχειρησιακών Προγραμμάτων, η εταιρική σχέση και ο πολυεπίπεδος δημοκρατικός προγραμματισμός, όπως Προτείνουν η Επιτροπή Περιφερειών, η Ευρωπαϊκή ΟΚΕ (Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή), και οι φορείς της κοινωνίας των πολιτών.

Πάνω σε αυτό το έδαφος ο Γιώργος Εμμανουήλ χτίζει την προοδευτική φωνή της Νοτιοανατολικής Ευρώπης.

«Για πρώτη φορά η ΕΕ αναγνωρίζει ρητά ότι η διεύρυνση της στα Βαλκάνια δεν είναι μόνο τεχνική διαδικασία αλλά πολιτική και στρατηγική επιλογή για το μέλλον της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης» (σελ 52)

Στη συνέχεια στο βιβλίο του αξιολογεί διεξοδικά πάνω από 20 έργα και προγράμματα υπό ένα σαφές προοδευτικό πρίσμα:

«Η διεύρυνση πρέπει να αντιμετωπίζεται όχι ως ένα τεχνικό project αλλά πολιτική επιλογή για το τι Ευρώπη θέλουμε: Μια ιστορική Ευρώπη από τον Ατλαντικό ως τα Ουράλια, αλληλεγγύης, ανάπτυξης και δημοκρατίας και όχι μια Ευρώπη λιτότητας για τους λαούς, με σκληρά σύνορα, φόβο, ανισότητες και εξοπλισμούς.» Σελ 93

Η διεξοδική ανάλυσή του των περίπου 20 έργων και προγραμμάτων τον οδηγεί στην εξής διαπίστωση:

«Έχουν ωριμάσει αρκετά οι συνθήκες ώστε η συνεργασία στα Βαλκάνια να αλλάξει επίπεδο» σελ106

Αντιλαμβάνεται κανείς ότι η ΝΑ Ευρώπη βρίσκεται σε ένα ποιοτικό σταυροδρόμι. Ο Γιώργος Εμμανουήλ καταλήγει ότι η ποιοτική συνέχεια πρέπει να συνειδητοποιηθεί και να διασφαλιστεί από το MED 9 και την Pact for the Mediterranean (2027-2035).

Η MED 9 ως διακυβερνητική πλατφόρμα- η πολιτική φωνή του ευρωπαϊκού Νότου θα πρέπει να αναγνωρίσει την ανάγκη για τη δημιουργία θεσμικής γέφυρας μεταξύ MED 9 –UfM (Ένωση για τη Μεσόγειο)-EUSAIR -Περιφέρειες ως μόνιμος μηχανισμός διαλόγου και κοινής ατζέντας έργων.

Από την Pact for the Mediterranean (2027-2035) στο επόμενο βήμα European Ocean Act για το 2027.

To Pact for the Mediterranean (2027-2035) 42,9 δις. €, με τη δημιουργία του θα αποτελέσει την πιο ολοκληρωμένη προσπάθεια της ΕΕ να δημιουργήσει έναν λειτουργικό, ασφαλή και ευημερούντα Μεσογειακό Χώρο.

Ο Γιώργος Εμμανουήλ είναι πεισμένος ότι μετά από 17 Intereg, Μεσογειακή διατροφή, EU Strategy for the Adriatic and Ionian Region –EUSAIR Action Plan 2025-2030,ΠΟΠ/ΠΓΕ, βιολογική γεωργία, νέο μοντέλο πολιτικής κλπ, …

«Αν υπάρχει ένα μέρος όπου η Ευρώπη μπορεί να αποδείξει ότι η «δύναμη του παραδείγματος» είναι ισχυρότερη από τη «δύναμη της ισχύος» αυτός ό τόπος είναι η Μεσόγειος. Σελ 166

Όλα αυτά τον οδηγούν στο συμπέρασμα:

«Ο Ευρωμεσογειακός χώρος και η ΝΑ Ευρώπη μπορούν να γίνουν μοχλός ευρωπαϊκής πράσινης ανάπτυξης»

Ο μελετητής όμως δεν ησυχάζει. Ανησυχεί για το μέλλον και επισημαίνει μερικές αντιφάσεις και μερικά κρίσιμα ζητήματα:

• Ως προς τα Ενεργειακά και Ηλεκτρικά Δίκτυα στην ΝΑ Ευρώπη και τη Μεσόγειο, η στήριξη υποδομών φυσικού αερίου αντιστρατεύεται το στόχο της κλιματικής ουδετερότητας έως το 2050.

• Η υπερίσχυση της ενεργειακής ασφάλειας φαίνεται να αντιστρατεύεται την πράσινη μετάβαση.

• Ελλοχεύει ο κίνδυνος η Μεσόγειος να μετατραπεί σε κόμβο φυσικού αερίου αντί για κόμβο ΑΠΕ

• Διαπιστώνεται ότι υπάρχει ανεπαρκής χρηματοδότηση των ΑΠΕ

• Η ανυπαρξία πολιτικών στη ΝΑ Ευρώπη για τις αδικίες του Emissions Trading System 2- ETS2 που ακριβαίνει τα ορυκτά καύσιμα και δεν υπηρετεί την κοινωνικά δίκαιη πράσινη μετάβαση και καταλήγει στο Social Climate Fund 86,7 δις. € που είναι πολύ λίγο. Εδώ υπάρχει μια αντίφαση πολιτικών.

Ως προς την ΕΕ και τις Διεθνείς Σχέσεις- Εμπόριο, ο συγγραφέας καλεί σε ένα πέρασμα από «αγορές» σε «αξίες και συλλογικά συμφέροντα μαζί». Καλεί για υπεράσπιση της αρχής της Προφύλαξης, του Δημοσίου Συμφέροντος και της Δημοκρατίας.

Υπογραμμίζει τις πιέσεις του διεθνούς εμπορίου για Γενετικά τροποποιημένους Οργανισμούς, ΕΕ-Mercosur και προτείνει τους 17 στόχους Βιώσιμης Ανάπτυξης ως ένα νέο προοδευτικό ευρωπαϊκό οδικό χάρτη, όπου θα αξιοποιούνται οι COP με στόχο η ΕΕ να βρίσκεται στο ρόλο του γεωπολιτικού εγγυητή.

Το γενικό συμπέρασμα του Γιώργου Εμμανουήλ είναι:

Η ΕΕ χρειάζεται

Περισσότερη ολοκλήρωση

Περισσότερη συμμετοχική δημοκρατία

Περισσότερη κοινωνική δικαιοσύνη

Περισσότερη πράσινη φιλοδοξία

Λιγότερη αφέλεια απέναντι σε όσους υπονομεύουν το πολυμερές σύστημα.

Η ΕΕ χρειάζεται κατά τον συγγραφέα την οπτική του Φεντεραλισμού. Και στο βιβλίο του συμπεριλαμβάνει και τη χαρτογράφηση ως προς τις προοδευτικές κοινωνικές και περιβαλλοντικές κινήσεις και ευρωπαϊκά δίκτυα επιστημόνων και πολιτών.

Πρέπει να καταπολεμηθεί η διαφθορά και τα Καρτέλ στην ΕΕ και στη ΝΑ Ευρώπη

Πρέπει η ΕΕ να κάνει συστηματική προσπάθεια απαξίωσης της ίδιας της ΕΕ, και ο σίγουρος δρόμος για αυτή την προσπάθεια είναι η επιτάχυνση της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης σε όλα τα επίπεδα ως στρατηγική αναγκαιότητα.

Μερικές δικές μου προτάσεις εξειδίκευσης:

Η Ελλάδα είχε πριν 20 χρόνια το μεγαλύτερο ΑΕΠ των Βαλκανίων και σήμερα βρίσκεται στην 5^η θέση.

Η παραγωγικότητα μειώνεται συνεχώς λόγω της αποβιομηχάνισης και του μοντέλου του μαζικού τουρισμού και της εστίασης.

Τι μπορεί να κάνει η Ελλάδα για να αυξήσει την παραγωγικότητα αλλά και το ΑΕΠ; Μερικές προτάσεις:

• Να γίνει κόμβος εμπορίου. Να ενισχύσει το εμπόριο μέσω COSCO και του νέου σταθμού εμπορευματοκιβωτίων στην Ελευσίνα. Να ενισχύσει τη σιδηροδρομική γραμμή προ το εξωτερικό.

• Να δημιουργήσει τεχνολογία για ενέργεια από το κύμα της θάλασσας σε συνθήκες Μεσογείου, ειδικά στο Αιγαίο, όπου τα θερινά μελτέμια συμπίπτουν με την αυξημένη ενεργειακή ζήτηση λόγω τουρισμού. Να αποκτήσει παγκόσμια εξειδίκευση για κύματα κλειστών θαλασσών.

• Να αξιοποιήσει τη γεωθερμία.

• Να θεσμοθετήσει τα αγροδασικά συστήματα (σήμερα είναι το 22% της γεωργικής γης) ως τεχνολογία ολοκληρωμένης διαχείρισης σε Μεσογειακές συνθήκες. Να αποκτήσει εξειδίκευση και να πουλάει know how σε άλλες χώρες, τουλάχιστον στις Μεσογειακές.

• Να ενισχύσει την καινοτομία στη διατροφή. Για παράδειγμα, μέσω του Ινστιτούτου Υποτροπικών Φυτών και Ελιάς η Ελλάδα να βάλει στόχο το ελαιόλαδο να πηγαίνει στις αγορές όπως το κρασί, επώνυμο, με τις ελληνικές ποικιλίες και με σχέδιο. Ο κόσμος πρέπει να μάθει να επιλέγει γεύσεις από διάφορες ποικιλίες ελιάς όπως κάνει και με το κρασί, αντί να παίρνει τυποποιημένες μείξεις ελαιολάδου από Τυνησία, Ισπανία, Ιταλία. Η Ελλάδα έχει γευστικότατες ποικιλίες λαδιού σε σύγκριση με τους μηχανοποιημένους ελαιώνες άλλων χωρών.

• Να μεθοδεύσει τον τρόπο και να αναπτύξει τεχνογνωσία ώστε να ενισχύσει τις παράκτιες ζώνες με πολλούς τεχνητούς υφάλους για την αύξηση της ανθεκτικότητας των θαλάσσιων οικοσυστημάτων και των αλιευμάτων. Με κατάλληλη διαχείριση θα υπάρχει ποιοτική γευστική αλιεία.