ΚΡΙΤΙΚΗ ΣΤΟΝ ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΟ ΠΡΟΥΠΟΛΟΓΙΣΜΟ 2028-34 ΤΗΣ ΕΕ Κοινωνικοοικονομική και Περιβαλλοντική Περιφερειακή Συνοχή και όχι Επανεθνικοποίηση των Ευρωπαικών Πολιτικών, Του Γιώργου Α. Εμμανουήλ

Η Ευρώπη ήταν επί αιώνες ήπειρος εσωτερικών διαμαχών και πολέμων. Χαρακτηριστικό παράδειγμα η κοιλάδα του Ρουρ στα γαλλογερμανικά σύνορα, που ήταν πεδίο συγκρούσεων στον Α’ και Β’ Παγκόσμιο πόλεμο για τον έλεγχο των ανθρακωρυχείων και της παραγωγής σιδήρου και μετάλλων, αναγκαίων κυρίως για την πολεμική βιομηχανία. Εκεί, στις στάχτες των δύο πολέμων, δημιουργήθηκε το 1951 η πρώτη ειρηνική συνθήκη της Ευρωπαϊκής Κοινότητας Άνθρακα και Χάλυβα και σταδιακά οι πολιτικές και τα προγράμματα Ευρωπαικής συνοχής.

Οι ευρωπαϊκές πολιτικές συνοχής εδραιώνονται με το «πακέτο Ντελόρ» (ΚΠΣ 1989–1993), που συνδέει την πορεία προς την ενιαία εσωτερική αγορά και τη Νομισματική Ένωση. Χρηματοδοτούν πολιτικές κυρίως σε χώρες και περιφέρειες με ΑΕΠ κάτω του 75% του μέσου όρου της ΕΕ. Ξεκίνησαν με βασικές υποδομές και σήμερα αγγίζουν όλο το φάσμα: από έρευνα και καινοτομία έως κοινωνική ένταξη, συνοχή και πράσινη μετάβαση.

Οι πόροι για την οικονομική, κοινωνική και περιφερειακή συνοχή, από 20% του προϋπολογισμού το 1989, φθάνουν σήμερα περίπου στο 30%. Αντίστροφα, οι πόροι της ΚΑΠ από 60% περιορίστηκαν στο 30%. Οι λοιπές πολιτικές της ΕΕ από 15% ξεπερνούν το 30% σήμερα, ενώ το ποσοστό της υπηρεσιακής διαχείρισης της ΕΕ από 10% μειώθηκε στο 6,7%.

Σημαντικά σημεία της πρότασης της Επιτροπής για τον νέο Προυπολογισμό 2028-34:
• Οι πόροι Συνοχής αυξάνονται ονομαστικά (από 386,6 σε 453 δισ. ευρώ), αλλά το μερίδιό τους πέφτει περίπου στο 10% του ΠΔΠ, από ~37% σήμερα. Γιατί η κλασική πολιτική συνοχής για λιγότερο ανεπτυγμένες περιφέρειες (που είναι σχεδόν όλες οι Περιφέρειες της ΝΑ Ευρώπης-EUSAIR) περιορίζεται στα 218 δισ. από 350 δισ. ευρώ. • Η ΚΑΠ (μαζί με αλιεία) περιορίζεται γύρω στο 15% του ΠΔΠ, από ~32%, και σε απόλυτα μεγέθη από 386,6 σε περίπου 300 δισ. ευρώ.

Ενώ οι πόροι για την Ανταγωνιστικότητα ιδιαίτερα των μεγάλων των επιχειρήσεων τριπλασιάζονται από 130 σε 410 δις ευρώ και οι δαπάνες για την Αμυνα πενταπλασιάζονται από 26 σε 131 δις ευρώ.

• Τουλάχιστον 14% των Εθνικών Φακέλλων NRPP / πρέπει να διατεθεί σε κοινωνικές προτεραιότητες (απασχόληση, δεξιότητες, υγεία, στέγη, κοινωνικές υποδομές) και 43% στους κλιματικούς και περιβαλλοντικούς στόχους.
• Περίπου 25% του εθνικού φακέλου μένει αρχικά «εκτός» προγραμματισμού και αποδεσμεύεται σε κρίσεις, ενδιάμεση αναθεώρηση και μετά το 2031.
• Ενώ οι αιρεσιμότητες περιορίζονται κυρίως στην τήρηση του Ευρωπαικού εξάμηνου και στα απαιτούμενα του κράτους δικαίου.

• Δημιουργείται ένα ενιαίο Ταμείο με 27 Εθνικά και Περιφερειακά Σχέδια Εταιρικής Σχέσης (NRPP), ένα ανά κράτος-μέλος, αντί των έως τώρα δεκάδων χωριστών περιφερειακών και τομεακών προγραμμάτων.

Αυτές οι επιλογές δείχνουν:
Α. Στροφή πόρων από τη Συνοχή και την ΚΑΠ, προς ανταγωνιστικότητα, άμυνα, εξωτερική δράση.
Β. Τάση Επανεθνικοποίησης Ευρωπαϊκών Προγραμμάτων, με αποδυνάμωση του ρόλου περιφερειακών και τοπικών εταίρων (δήμοι, επιμελητήρια, κοινωνία πολιτών) στον δημοκρατικό προγραμματισμό, μεταφορά της διαχείρισης στα εθνικά επιτελικά κράτη, κατά το πρότυπο του Ταμείου Ανάκαμψης.
Γ. Σιωπηρή απόρριψη της έκθεσης Letta (για έλεγχο κρατικών ενισχύσεων στις μεγάλες επιχειρήσεις και εμβάθυνση της Ενιαίας Αγοράς) και αποδυνάμωση της λογικής της έκθεσης Draghi, που αναδείκνυε τον ρόλο όλων των Περιφερειών, ισχυρών και μη, ως προϋπόθεση συνολικής ευρωπαϊκής ανταγωνιστικότητας.

  Δ. Οι πόροι που κατανέμονται στην Ελλάδα θα είναι 49,2 δις ευρώ, μειωμένοι κατά 1,7 δις ευρώ από την τρέχουσα περίοδο, ητοι μείον 3,3% από τους 50,9 δις ευρώ της περιόδου 2021-27. Ενώ ως ποσοστό συμμετοχής των πόρων της Ελλάδας σε σχέση με τον προβλεπόμενο προϋπολογισμό για τα Εθνικά σχέδια από 5,8% την προγραμματική περίοδο 2021-27, θα είναι 5,7% την ππ 2028-34. Η Ελλάδα, από το 1986 έως και την τρέχουσα περίοδο 2021–27, έλαβε μέσω ΚΠΣ–ΕΣΠΑ για πολιτικές συνοχής άνω των 125 δισ. ευρώ και, μαζί με τα περίπου 180 δισ. της ΚΑΠ και τα 30 δισ. του Ταμείου Ανάκαμψης, συνολικά πάνω από 300 δισ. ευρώ έως το 2027, για βελτίωση της κοινωνικοοικονομικής ανταγωνιστικότητας στο πλαίσιο της ενιαίας αγοράς. Ήταν σε όλη αυτή την περίοδο καθαρός λήπτης, με μέση αναλογία περίπου 1 προς 3: για κάθε 1 ευρώ που έχει καταβάλει, έχει εισπράξει πάνω από 3. Αυτό όμως συνοδεύτηκε από αποδοχή της εσωτερικής αγοράς και του ελεύθερου ανταγωνισμού, που λόγω υστέρησης ανταγωνιστικότητας ευνόησαν τις εισαγωγές και επιβάρυναν το εμπορικό ισοζύγιο.

Ε. Αποδυνάμωση των έως τώρα αιρεσιμοτήτων/enabling conditions (Πράσινη Συμφωνία, σύνδεση με μακροπεριφερειακές στρατηγικές, κράτος δικαίου, Χάρτης Θεμελιωδών Δικαιωμάτων).  Υποβαθμίζουν επικαλούμενοι την απλοποίηση τις αρχές της επικουρικότητας, της αναλογικότητας, της προσθετικότητας και της αρχής “μη πρόκλησης βλάβης στη συνοχή”, καθώς και την πολυεπίπεδη διακυβέρνηση και την αρχή της εταιρικής σχέσης
Οι Enabling Conditions ως θεμέλιο της ευρωπαϊκής συνοχής: γιατί η κατάργησή τους αποδυναμώνει την Πολιτική Συνοχής μετά το 2027

Στην προγραμματική περίοδο 2021–2027, η Ευρωπαϊκή Ένωση εισήγαγε τις Enabling Conditions (προϋποθέσεις ενεργοποίησης των Προγραμμάτων) ως κεντρικό εργαλείο ποιοτικής αναβάθμισης της Πολιτικής Συνοχής. Δεν επρόκειτο για μια ακόμη γραφειοκρατική απαίτηση, αλλά για έναν πολιτικό μηχανισμό διασφάλισης ότι οι ευρωπαϊκοί πόροι επενδύονται σε πλαίσιο θεσμικής επάρκειας, στρατηγικού σχεδιασμού και συμμόρφωσης με το ευρωπαϊκό κεκτημένο.

Τι ήταν οι Enabling Conditions και γιατί εισήχθησαν

Οι Enabling Conditions αποτέλεσαν οριζόντιες και θεματικές προϋποθέσεις που όφειλαν να πληρούν τα κράτη-μέλη προκειμένου να χρηματοδοτούνται συγκεκριμένοι τύποι επενδύσεων από τα Ταμεία Συνοχής (ERDF, ESF+, CF).

Ενδεικτικά, περιλάμβαναν:

• Στρατηγικό και κανονιστικό πλαίσιο για το περιβάλλον (π.χ. εφαρμογή Οδηγιών για νερά, απόβλητα, κλιματική προσαρμογή),
• Εθνικές και περιφερειακές στρατηγικές έξυπνης εξειδίκευσης (RIS3) για καινοτομία και ψηφιακή μετάβαση,
• Σχέδια βιώσιμης κινητικότητας και μεταφορών,
• Συμμόρφωση με τον Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ,
• Θεσμικές εγγυήσεις κατά των διακρίσεων και υπέρ της ισότητας φύλων,
• Διοικητική ικανότητα, δημόσιες συμβάσεις και κανόνες κρατικών ενισχύσεων.

Ο στόχος ήταν σαφής:
καμία επένδυση χωρίς τις αναγκαίες θεσμικές βάσεις.

Ο ρόλος τους στην ποιότητα και τη συνοχή των ευρωπαϊκών επενδύσεων

Οι Enabling Conditions λειτούργησαν ως:

• φίλτρο αποτροπής αποσπασματικών και χαμηλής προστιθέμενης αξίας έργων,
• μοχλός πίεσης για θεσμικές δημοκρατικές μεταρρυθμίσεις,
• εργαλείο εναρμόνισης εθνικών πολιτικών με τις ευρωπαϊκές στρατηγικές (Green Deal, Digital Agenda, κοινωνικά δικαιώματα).

Ιδίως για χώρες και περιφέρειες με διαρθρωτικές αδυναμίες, αποτέλεσαν προστατευτικό πλαίσιο απέναντι σε πελατειακές λογικές, πολιτικές παρεμβάσεις και βραχυπρόθεσμες επιλογές.

Τι σημαίνει η κατάργησή τους στο προτεινόμενο ΜΠΔ 2028–2034

Η πρόταση της Επιτροπής για την περίοδο 2028–2034 καταργεί ουσιαστικά τις Enabling Conditions, μετατοπίζοντας το βάρος:

• από δεσμευτικούς κανόνες → σε γενικές πολιτικές δεσμεύσεις,
• από ευρωπαϊκή εποπτεία → σε εθνική διακριτική ευχέρεια,
• από στρατηγικό σχεδιασμό → σε ευελιξία υλοποίησης.

Αυτή η επιλογή ενέχει σοβαρούς κινδύνους:

• αποσύνδεση των επενδύσεων από το περιβαλλοντικό και κοινωνικό κεκτημένο,
• μείωση της ικανότητας της ΕΕ να επιβάλει κοινά πρότυπα,
• ενίσχυση ανισοτήτων μεταξύ ισχυρών και αδύναμων περιφερειών,
• πολιτικοποίηση της κατανομής των πόρων.

Προοδευτική αποτίμηση

Από προοδευτική σκοπιά, οι Enabling Conditions δεν ήταν εμπόδιο, αλλά εγγύηση δημοσίου συμφέροντος. Διασφάλιζαν ότι τα ευρωπαϊκά κονδύλια υπηρετούν:

• τη βιώσιμη ανάπτυξη,
• την κοινωνική δικαιοσύνη,
• το κράτος δικαίου,
• και τη μακροπρόθεσμη σύγκλιση.

Η κατάργησή τους δεν συνιστά απλοποίηση, αλλά θεσμική αποδυνάμωση των Ευρωπαικών αρχών και πολιτικών. Αν η Ευρωπαϊκή Ένωση επιθυμεί μια Πολιτική Συνοχής που να παραμένει εργαλείο δημοκρατικής και κοινωνικής ολοκλήρωσης —ιδίως για τη Νοτιοανατολική Ευρώπη— οφείλει να επανεξετάσει αυτή τη μετατόπιση και να διατηρήσει ισχυρές, διαφανείς, προοδευτικές και κοινωνικά προσανατολισμένες προϋποθέσεις για τη χρήση των κοινών πόρων.

Η κριτική της Επιτροπής Περιφερειών και της Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής και φορέων της Κοινωνίας των Πολιτών είναι βάσιμη γιατί κρίνει ότι αν δεν τροποποιηθεί κατά την διαβούλευση, θα αποδυναμώνει την συνοχή, την κοινωνικοοικονομική σύγκλιση, δημοκρατική διακυβέρνηση και την πορεία Ευρωπαικής ολοκλήρωσης.

Πηγές της ΕΕ

1. Πρόταση της Επιτροπής για το ΠΔΠ 2028-34 και το νέο σύστημα Ιδίων Πόρων
   • European Commission (COM/2025), proposal for the Multiannual Financial Framework 2028-2034 και αναθεώρηση Ιδίων Πόρων.
2. 9η Έκθεση Συνοχής
   • European Commission (2022), 9th Cohesion Report: “Cohesion in Europe towards 2050”.
3. Έκθεση της Ομάδας Υψηλού Επιπέδου για το Μέλλον της Πολιτικής Συνοχής (2024)
   • High-Level Group on the Future of Cohesion Policy (2024), Final Report.

 

4. https://cor.europa.eu/en/news/eu-local-and-regional-leaders-simplification-must-not-lead-centralisation

 

5. https://www.eesc.europa.eu/en/news-media/press-releases/bolder-eu-budget-demanded-eesc-warns-against-centralisation