Από τη δημιουργία του ΟΗΕ το 1945, η ανθρωπότητα δεν έχει βρεθεί ποτέ αντιμέτωπη με τόσο αλληλένδετες και υπαρξιακές προκλήσεις. Η κλιματική κρίση, η ανεξέλεγκτη ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης, οι ανταγωνισμοί για τον έλεγχο των ενεργειακών πόρων και των διαδρομών τους, η συγκέντρωση πλούτου σε μια παγκόσμια, μη ελεγχόμενη οικονομική ελίτ, η διάχυση των πυρηνικών όπλων και η επιστροφή των περιφερειακών πολέμων μεγάλης κλίμακας συνθέτουν ένα πρωτοφανές εκρηκτικό μείγμα, επικίνδυνο για την ίδια την επιβίωση της ανθρωπότητας.
Αντί για πολυμερή ειρηνική συνεργασία, ο κόσμος οδηγείται σε μια νέα εποχή στρατιωτικοποίησης. Οι στρατιωτικές δαπάνες έχουν εκτοξευθεί σε ιστορικά υψηλά επίπεδα, όπως καταγράφει το Stockholm International Peace Research Institute, ξεπερνώντας τα 2 τρισεκατομμύρια δολάρια ετησίως. Αυτή η τεράστια σπατάλη πόρων δεν ενισχύει την ασφάλεια· αντίθετα, τροφοδοτεί συγκρούσεις, διευρύνει τις ανισότητες και επιταχύνει την περιβαλλοντική καταστροφή.
Η ανθρωπότητα βρίσκεται σε ένα ιστορικό σταυροδρόμι: είτε θα συνεχίσει στον δρόμο των πολέμων και της καταστροφής είτε θα επιλέξει τη συνεργασία, την ειρήνη και τη βιώσιμη ανάπτυξη.
Ειρηνική συνύπαρξη ή παγκόσμια αποσταθεροποίηση
Η ειρηνική συνύπαρξη των κρατών δεν αποτελεί ρομαντικό ιδεώδες· είναι η μόνη ρεαλιστική στρατηγική για την επιβίωση του ανθρώπινου πολιτισμού. Σε έναν κόσμο όπου οι κρίσεις είναι παγκόσμιες και αλληλοεξαρτώμενες, καμία χώρα δεν μπορεί να επιβιώσει απομονωμένη.
Η αρχή της κοινής ασφάλειας πρέπει να αντικαταστήσει τη λογική της στρατιωτικής υπεροχής. Η ασφάλεια δεν μπορεί να βασίζεται στα όπλα, αλλά:
- στην κοινωνική δικαιοσύνη
- στην οικονομική ισότητα
- στην περιβαλλοντική βιωσιμότητα
- στη διεθνή, πολυμερή συνεργασία
Η συνέχιση της στρατιωτικοποίησης οδηγεί σε έναν φαύλο κύκλο φόβου, ανταγωνισμών και συγκρούσεων.
Ιράν: Ενέργεια, γεωπολιτική και πόλεμος
Η αντιπαράθεση και η επιθετικότητα του Ισραήλ και των ΗΠΑ—με σοβαρά ζητήματα, παραβίασης του διεθνούς δικαίου— αρχικά στη Παλαιστινιακή Γάζα και τη Δυτική Όχθη και πλέον κατά του Ιράν και του Λιβάνου, δεν αποτελούν απλώς περιφερειακές συγκρούσεις. Συνδέονται άμεσα με τον έλεγχο ενεργειακών πόρων και γεωπολιτικών ισορροπιών, ενώ συχνά αξιοποιούν ως ιδεολογικό όχημα τον εθνικισμό και τους θρησκευτικούς φονταμενταλισμούς.
Η εξάρτηση από:
- πετρέλαιο
- φυσικό αέριο
- ορυκτά καύσιμα
τροφοδοτεί συγκρούσεις και εντάσεις. Όσο ο κόσμος παραμένει εγκλωβισμένος σε αυτό το ενεργειακό μοντέλο, οι πόλεμοι θα αναπαράγονται.
Η απάντηση δεν είναι στρατιωτική, αλλά βαθιά πολιτική και ενεργειακή. Μια δίκαιη και καθολική πράσινη μετάβαση μπορεί να μειώσει δραστικά τις συγκρούσεις και να θέσει τα θεμέλια για ειρήνη:
- απεξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα
- μετάβαση σε ανανεώσιμες πηγές ενέργειας
- εφαρμογή της συμφωνίας του Παρισίου για κλιματική ουδετερότητα έως το 2050
- σεβασμός του διεθνούς δικαίου και των αρχών ειρηνικής συνύπαρξης του ΟΗΕ https://emmanouilreview.eu/i-yperaspisi-tou-isotimou-polymerous-eboriou-kai-ton-synergazomenon-thesmon-tou-oie-einai-proupothesi-gia-tin-diarki-eirini-tou-giorgou-emmanouil/
Ουκρανία: Ένας πόλεμος χωρίς νικητές
Ο πόλεμος στην Ουκρανία αποτελεί μία από τις πιο επικίνδυνες συγκρούσεις της σύγχρονης εποχής. Δεν είναι μόνο μια εδαφική σύγκρουση με έντονα εθνικιστικά χαρακτηριστικά· είναι και σύγκρουση γεωπολιτικών συμφερόντων και ενεργειακών διαδρομών.
Η πραγματικότητα είναι σκληρή:
δεν υπάρχει στρατιωτική λύση και δεν υπάρχει «νίκη» χωρίς καταστροφή.
Η συνέχιση του πολέμου:
- ενισχύει την εξάρτηση από εξοπλισμούς
- οξύνει τη γεωπολιτική πόλωση
- αυξάνει τον κίνδυνο πυρηνικής κλιμάκωσης
Παράλληλα, αναδεικνύεται η ανάγκη απεξάρτησης από τα ορυκτά καύσιμα.
Η ειρήνη στην Ουκρανία απαιτεί:
- ενεργή διπλωματία της ΕΕ και μια νέα κοινή αρχιτεκτονική ασφάλειας στην Ευρώπη, με τη συμμετοχή όλων, συμπεριλαμβανομένων της Ουκρανίας και της Ρωσίας
- επιτάχυνση της ενεργειακής μετάβασης
- σταδιακή αποστρατιωτικοποίηση και μεταφορά πόρων στη βιώσιμη ανάπτυξη
ΝΑΤΟ και η νέα κούρσα εξοπλισμών
Η επέκταση του NATO και η αναβίωση της λογικής των στρατιωτικών μπλοκ εντείνουν τις εντάσεις αντί να τις μειώνουν.
Η νέα κούρσα εξοπλισμών:
- αυξάνει τον κίνδυνο γενίκευσης συγκρούσεων
- απορροφά τεράστιους πόρους από κοινωνικές ανάγκες και βιώσιμη ανάπτυξη και τους κατευθύνει στους στρατιωτικούς εξοπλισμούς και στο στρατιωτικοβιομηχανικό σύμπλεγμα
Η παγκόσμια ασφάλεια δεν μπορεί να βασίζεται σε στρατιωτικές συμμαχίες, αλλά σε ένα σύστημα συλλογικής ασφάλειας υπό τον ΟΗΕ.
Πυρηνικά όπλα: Η απόλυτη απειλή
Η ύπαρξη πυρηνικών όπλων αποτελεί τη μεγαλύτερη υπαρξιακή απειλή για την ανθρωπότητα. Χιλιάδες πυρηνικές κεφαλές παραμένουν σε επιχειρησιακή ετοιμότητα.
Ωστόσο, το διεθνές περιβάλλον επιδεινώνεται. Η λήξη της συνθήκης New START μεταξύ ΗΠΑ και Ρωσίας, χωρίς διάδοχη συμφωνία, αφήνει για πρώτη φορά μετά από δεκαετίες τις δύο μεγαλύτερες πυρηνικές δυνάμεις χωρίς κανένα νομικά δεσμευτικό όριο στα στρατηγικά πυρηνικά τους οπλοστάσια. Παράλληλα, η διεθνής κοινότητα προετοιμάζεται για την 1η Αναθεωρητική Συνάντηση της Συνθήκης Απαγόρευσης των Πυρηνικών Όπλων (TPNW) το Φθινόπωρο του 2026, γεγονός που καθιστά αναγκαία μια σαφή τοποθέτηση όλων των κρατών. Η TPNW/Συνθήκη Απαγόρευσης των Πυρηνικών Όπλων είναι η πλέον σύγχρονη, συμπληρωματική και δεσμευτική συνθήκη του ΟΗΕ για τα πυρηνικά όπλα. Έχει ήδη υπογραφεί από 99 κράτη και αποτελεί το μόνο διεθνές νομικό πλαίσιο που απαγορεύει πλήρως τα πυρηνικά όπλα, όπως συμβαίνει ήδη με τα χημικά και βιολογικά όπλα.
Η Ελλάδα είναι μέλος όλων των άλλων συνθηκών για όπλα μαζικής καταστροφής· η TPNW είναι η μοναδική από την οποία απουσιάζει έως τώρα.
Απαιτείται:
- παγκόσμιος έλεγχος από διεθνείς Οργανισμούς
- σταδιακός πυρηνικός αφοπλισμός
- ενίσχυση και καθολική εφαρμογή των διεθνών συνθηκών
Ο ΟΗΕ πρέπει να διαδραματίσει κεντρικό ρόλο σε αυτή τη διαδικασία.
Από τα όπλα στη βιώσιμη ανάπτυξη
Ο ίδιος ο ΟΗΕ έχει επανειλημμένα καλέσει για:
- μείωση των εξοπλισμών
- ανακατεύθυνση πόρων προς:
- την καταπολέμηση της πείνας
- τη βιώσιμη ανάπτυξη
Σε έναν κόσμο όπου εκατοντάδες εκατομμύρια άνθρωποι ζουν σε φτώχεια, η στρατιωτική σπατάλη είναι όχι μόνο αναποτελεσματική, αλλά και ηθικά απαράδεκτη.
Μεταρρύθμιση του ΟΗΕ: Δημοκρατία και πολυμέρεια
Ο ΟΗΕ παραμένει δέσμιος ενός ξεπερασμένου συστήματος ισχύος.
Απαιτείται:
- περιορισμός του βέτο των ισχυρών κρατών
- ενίσχυση της Γενικής Συνέλευσης
- μεγαλύτερη εκπροσώπηση του παγκόσμιου Νότου
- ενίσχυση της συμμετοχής της κοινωνίας των πολιτών
Η δημοκρατική μεταρρύθμιση του ΟΗΕ αποτελεί προϋπόθεση για έναν δίκαιο και ειρηνικό κόσμο.
Συμπέρασμα: Ένας άλλος κόσμος είναι αναγκαίος και εφικτός
Η ανθρωπότητα δεν μπορεί να συνεχίσει στον δρόμο των πολέμων και της καταστροφής.
Χρειαζόμαστε:
- ειρήνη παντού
- πολυμερή συνεργασία
- οικολογική μετάβαση
- κοινωνική δικαιοσύνη
Έναν κόσμο όπου η ασφάλεια δεν θα βασίζεται στον φόβο, αλλά στη συνεργασία.
Έναν κόσμο όπου οι πόροι θα υπηρετούν τη ζωή και όχι τον πόλεμο.
Αυτός ο κόσμος δεν είναι ουτοπία. Είναι επείγουσα ιστορική αναγκαιότητα.
Ένα ισχυρό παγκόσμιο κίνημα ειρήνης, δημοκρατικών φορέων και ενεργών πολιτών είναι απαραίτητο για την αναζωογόνηση των πολυμερών θεσμών και του ΟΗΕ, καθώς και για την αποτροπή των πολέμων και την οικοδόμηση ενός κόσμου ειρήνης και βιώσιμης ανάπτυξης για όλους.
Γιώργος Εμμανουήλ
εκπρόσωπος των Φίλων της Φύσης στο Ιnternational Peace Bureau