Οι παρακάτω χώρες έλαβαν καθεστώς υποψήφιας χώρας για ένταξη στην ΕΕ:
Βόρεια Μακεδονία το 2005, Montenegro (Μαυροβούνιο) το 2010, Σερβία το 2012, Αλβανία το 2014, Βοσνία Ερζεγοβίνη το 2022
• Ουκρανία: Έλαβε το καθεστώς υποψήφιας χώρας στις 23 Ιουνίου 2022.
• Μολδαβία: Έλαβε το καθεστώς υποψήφιας χώρας στις 22 Ιουνίου 2022.
• Γεωργία: Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή συνέστησε την παραχώρηση καθεστώτος υποψήφιας χώρας στις 8 Νοεμβρίου 2023 και η επίσημη χορήγηση έγινε από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο στις 14–15 Δεκεμβρίου 2023.
• Το Κοσσυφοπέδιο θεωρείται ως δυνητικά υποψήφια χώρα, χωρίς να έχει λάβει επίσημα το καθεστώς υποψήφιας χώρας έως τώρα, μετά το αίτημα ένταξής του το 2022.
2.11.1 ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΣΤΙΣ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΣΥΝΟΧΗΣ
Οι μελλοντικές διευρύνσεις δεν εκτιμάται ότι θα έχουν σημαντικό αντίκτυπο στο συνολικό προϋπολογισμό συνοχής, αν και σύμφωνα με την πρόταση της Ευρωπαικής Επιτροπής του Ιουλίου του 2025 μειώνεται ως ποσοστό του Προυπολογισμού 2028-34. Ωστόσο, η ένταξη φτωχότερων χωρών θα μειώσει και τον μέσο όρο του κατά κεφαλήν ΑΕΠ της ΕΕ και θα οδηγήσει στη μετάβαση ορισμένων περιφερειών σε λιγότερο ευνοϊκές κατηγορίες επιλεξιμότητας, λόγω της αύξησης του κατά κεφαλήν ΑΕΠ τους ως ποσοστού του μέσου όρου της ΕΕ. Αυτό θα μειώσει τις κατανομές πολιτικής συνοχής για ορισμένες περιφέρειες και κράτη-μέλη.
Τόσο μια «μικρή διεύρυνση» όσο και μια «μεγάλη διεύρυνση» πιθανότατα θα προκαλέσουν μείωση 15%–21% στις εθνικές κατανομές συνοχής για ορισμένα από τα σημερινά κράτη-μέλη.
Το πώς θα κατανεμηθεί το κόστος θα εξαρτηθεί από το αν θα αναθεωρηθούν οι κανόνες επιλεξιμότητας. Για παράδειγμα, αν υιοθετηθούν προτάσεις να μειωθεί η βαρύτητα του κατά κεφαλήν ΑΕΠ και να δοθεί μεγαλύτερο βάρος σε άλλους δείκτες, όπως δημογραφικά στοιχεία, κλίμα ή οικονομική «δυναμική» των περιφερειών.
Επιπλέον, όπως προτείνει η έκθεση των Υψηλόβαθμων Εμπειρογνωμόνων για το μέλλον της Πολιτικής Συνοχής (Ευρωπαϊκή Επιτροπή 2024c), μέρος των κονδυλίων θα μπορούσε να δεσμευτεί για την αντιμετώπιση άλλων πιθανών αρνητικών επιπτώσεων της διεύρυνσης, π.χ. σε παραμεθόριες περιοχές ή περιοχές που πλήττονται από διαταραχές στις αλυσίδες αξίας.
Οι αλλαγές στους πόρους συνοχής δεν είναι λογιστικό ζήτημα· αφορούν τις αναπτυξιακές δυνατότητες όλων των περιφερειών. Η πρόκληση είναι να ενισχυθεί η περιφερειακή συνοχή χωρίς να θυσιαστεί η αλληλεγγύη προς χώρες που χρειάζονται στήριξη.
2.11.1 Τι είναι ο κανόνας «2,3% του ΑΕΠ»;
Πρόκειται για έναν κανόνα που περιορίζει το μέγιστο ποσό που μπορεί να λάβει ένα κράτος-μέλος από τα ταμεία της Πολιτικής Συνοχής (ΕΤΠΑ, ΕΚΤ+, Ταμείο Συνοχής) σε κάθε επταετές ΠΔΠ.
Ορίζει ότι καμία χώρα δεν μπορεί να λάβει, κατά μέσο όρο ετησίως, πάνω από 2,3% του ΑΕΠ της σε πόρους Συνοχής.
Δεν έχει σημασία πόσο χαμηλό είναι το κατά κεφαλήν ΑΕΠ της χώρας ή πόσο μεγάλες είναι οι ανάγκες της – το ποσό «κόβεται» στο 2,3% του ΑΕΠ της (σε τρέχουσες τιμές).
Γιατί υπάρχει αυτό το όριο;
Ο κανόνας θεσπίστηκε για δύο λόγους:
- Διαχειριστική ικανότητα (absorption capacity)
Χώρες με χαμηλότερο ΑΕΠ συχνά δυσκολεύονται να απορροφήσουν τεράστια ποσά σε μικρό χρονικό διάστημα. - Δημοσιονομική ισορροπία
Αν δεν υπήρχε όριο, οι φτωχότερες χώρες θα απορροφούσαν δυσανάλογο ποσοστό του κοινοτικού προϋπολογισμού.
Τι αποτέλεσμα έχει ο κανόνας στην πράξη;
Αποτρέπει χώρες χαμηλού ΑΕΠ από το να λάβουν πολύ υψηλές χρηματοδοτήσεις, ακόμη κι αν δικαιούνται περισσότερες με βάση τον «τύπο του Βερολίνου».
Παραδείγματα:
• Βουλγαρία, Κροατία, Ρουμανία, Ελλάδα έχουν συχνά φτάσει κοντά στο όριο.
• Για την Ουκρανία, λόγω του πολύ χαμηλού ονομαστικού ΑΕΠ της, ο κανόνας:
περιορίζει τις χρηματοδοτήσεις που θα μπορούσε να λάβει, παρά τις τεράστιες ανάγκες ανοικοδόμησης.
Γιατί είναι πρόβλημα για τα Δυτικά Βαλκάνια & την Ουκρανία;
Οι εννέα υποψήφιες χώρες έχουν πολύ χαμηλά ΑΕΠ.
Άρα, το 2,3% δίνει πολύ μικρά ποσά ανά κάτοικο, μικρότερα από αυτά που έλαβαν παλαιότερες χώρες διεύρυνσης (π.χ. Πολωνία, Ουγγαρία, Τσεχία).
Το αποτέλεσμα είναι ότι η ένταξή τους μπορεί να μην είναι ελκυστική δημοσιονομικά.
Γι’ αυτό πολλοί προτείνουν:
• προσωρινή άρση του ορίου
• αύξησή του σε 4% (όπως το 2000–2006)
• ειδικό καθεστώς για την Ουκρανία.
Για το ελληνικό κοινό, το κρίσιμο σημείο είναι ότι η αναθεώρηση της ΚΑΠ δεν αφορά μόνο την Ουκρανία· αφορά και τους Έλληνες αγρότες, την παραγωγή τροφίμων, το εισόδημα και τον αγροδιατροφικό τομέα. Η προοδευτική προσέγγιση προτείνει λύσεις με δίκαιη κατανομή, όχι περικοπές που χτυπούν τους μικρομεσαίους παραγωγούς.
Συνοπτικά:
Το 2,3% GDP cap/ανώτατο όριο σημαίνει ότι μια χώρα της ΕΕ δεν μπορεί να λάβει, σε χρηματοδότηση Πολιτικής Συνοχής, περισσότερο από το 2,3% του ΑΕΠ της τον χρόνο, ανεξάρτητα από τις ανάγκες της.
Με απλά λόγια, υπάρχει ένα ταβάνι στο πόσα χρήματα μπορεί να πάρει μια χώρα, ακόμη κι όταν έχει ανάγκες και ώριμα έργα. Για την Ελλάδα και τα Βαλκάνια αυτό σημαίνει ότι η Ευρώπη πρέπει να βρει πιο δίκαιους κανόνες που θα λαμβάνουν υπόψη πραγματικές ανάγκες και όχι μόνο αριθμητικά όρια.
Ένα ακόμα εύρημα από τα σενάρια είναι ότι, λόγω του πολύ χαμηλού ονομαστικού ΑΕΠ των εννέα πιθανών νέων μελών, η εφαρμογή του κανόνα ανώτατου ορίου 2,3% του ΑΕΠ οδηγεί σε σχετικά χαμηλή χρηματοδότηση συνοχής ανά κάτοικο.
Εάν δεν δοθεί στα υποψήφια κράτη πλήρης πρόσβαση στις άμεσες ενισχύσεις της ΚΑΠ από την αρχή (όπως συνέβη σε παλαιότερες διευρύνσεις), και εφόσον αυτά πληρώνουν συνεισφορά στον ευρωπαϊκό προϋπολογισμό από το πρώτο έτος, ορισμένα μπορεί να βρεθούν σε χειρότερη δημοσιονομική θέση σε σχέση με πριν από την ένταξη.
Σε αυτή την περίπτωση, θα ήταν χρήσιμο να συζητηθεί η παροχή προσωρινών δημοσιονομικών αντισταθμίσεων στις Συνθήκες Προσχώρησης, όπως έγινε στις διευρύνσεις Ιβηρικής και Ανατολικής Ευρώπης. Για παράδειγμα:
— απαλλαγή των νέων μελών από την εθνική συνεισφορά στον προϋπολογισμό για τα πρώτα χρόνια
— αύξηση του ανώτατου ορίου 2,3% ΑΕΠ για τις χώρες που εντάσσονται.
Μια προσωρινή αύξηση στο 4% (όπως το 2000–2006) θα ήταν μια επιλογή, αλλά χρειάζεται αυστηρή παρακολούθηση απορρόφησης.
Αναπόφευκτα, η ένταξη της Ουκρανίας απαιτεί λεπτομερή εξέταση της συνοχής μεταξύ όλων των πηγών χρηματοδότησης της ΕΕ για την ανοικοδόμησή της. Είναι σημαντικό να αποφευχθεί η «διπλή χρηματοδότηση» ή η αντικατάσταση ενισχύσεων, όπως έχει παρατηρηθεί στην παράλληλη εφαρμογή του RRF/Ταμείο Ανάκαμψης και των Ταμείων Συνοχής.
2.11.2 ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΚΟΙΝΗ ΑΓΡΟΤΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ
Η ένταξη της Ουκρανίας θα δημιουργήσει σημαντικές προκλήσεις για την ΚΑΠ. Αν διατηρούνταν ο σημερινός προϋπολογισμός της ΚΑΠ και δίνονταν συγκρίσιμες ενισχύσεις στα νέα μέλη (έστω ελαφρώς χαμηλότερες), τότε όλα τα σημερινά κράτη-μέλη θα πρέπει να δεχτούν μείωση περίπου 15% στις εθνικές τους κατανομές. Ενώ με την προτεινόμενη μείωση κατά 90 δις ευρώ της ΚΑΠ 2028-34 εκτιμάται η αντίστοιχη μείωση να ξεπεράσει το 25% στις Εθνικές κατανομές με τον κανόνα other things equal.
Αυτές οι προοπτικές εντείνουν την αντίσταση στη διεύρυνση. Οι σημερινές συνθήκες —δασμολογικοί πόλεμοι, αδυναμία πολυμερών συμφωνιών μέσω Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου, διαμαρτυρίες αγροτών, χαμηλές τιμές παραγωγών τροφίμων, επιπτώσεις του πολέμου— καθιστούν την πρόταση της Ευρωπαικής Επιτροπής για περικοπές στην ΚΑΠ εξαιρετικά δύσκολη πολιτικά και συναντά δικαιολογημένες αντιστάσεις .
Πιθανές λύσεις:
- Μεταβατικά στάδια ένταξης (phase–in) για τις νέες χώρες
Όπως στις παλαιότερες διευρύνσεις:
— δίνουν χρόνο στην ΕΕ και στην υποψήφια χώρα να προσαρμοστούν,
— αλλά το κόστος απλώς μετατίθεται στο μέλλον. - Λιγότερο ευνοϊκοί όροι πρόσβασης για τις νέες χώρες
Εφαρμόστηκε στην περίοδο 2004–2013.
Δεν είναι όμως βιώσιμη λύση: οι νέες χώρες πιέζουν για ίση μεταχείριση. - Αναθεώρηση των κριτηρίων για τον Πυλώνα 1 της ΚΑΠ
Προτείνεται στον διάλογο για το μέλλον της γεωργίας:
— περισσότερη στόχευση σε μικρομεσαίους αγρότες της Νότιας κυρίως Ευρώπης
— λιγότερα σε μεγάλες αγρο-επιχειρήσεις κυρίως των βορείων χωρών.
Παρ’ όλα αυτά, δεν αλλάζει η κατανομή των πόρων μεταξύ χωρών. - Νέα αρχή κατανομής πόρων ΚΑΠ Πυλώνα 1
Προτάσεις όπως κατανομή βάσει της γης που διαχειρίζονται μικρομεσαίες εκμεταλλεύσεις.
Αυτό θα μείωνε σημαντικά τη χρηματοδότηση για την Ουκρανία, αλλά θα έπληττε εξίσου χώρες με μεγάλες εκτάσεις σε μεγάλες εκμεταλλεύσεις. - Υποχρεωτική συγχρηματοδότηση της ΚΑΠ από τα κράτη-μέλη
Όπως γίνεται στην πολιτική συνοχής.
Αυτό όμως θα είναι πολιτικά εκρηκτικό. - Αποκλεισμός της Ουκρανίας από την ΚΑΠ
Δεν θεωρείται ρεαλιστική λύση, καθώς θα δημιουργούσε άνισο ανταγωνισμό. Μια phasing in / σταδιακής ένταξης λύση θα ηταν βιώσιμη.
Συνολικές παρατηρήσεις
Αν δεν αυξηθούν σημαντικά οι πόροι της ΕΕ και δεν αλλάξουν οι κανόνες της ΚΑΠ και της Συνοχής, τότε:
— Η συνολική δαπάνη για την πολιτική συνοχής θα μειώνεται σταδιακά λόγω σύγκλισης των οικονομιών της ΕΕ-27.
— Το ποσοστό ΚΑΠ + Συνοχής στον προϋπολογισμό θα συνεχίσει να συρρικνώνεται.
— Ωστόσο, πολιτικά το συνολικό ΠΔΠ αναμένεται να παραμείνει γύρω στο 1% του ΑΕΕ, όπως ισχύει από το 2000, με την Επιτροπή να προτείνει τώρα 1,26%.
Αυτό αφήνει περισσότερα από 300 δισ. ευρώ «αδιάθετα» — ποσό που θα αποτελέσει βασικό θέμα διαπραγμάτευσης.
Ένα μέρος συζητείται να χρησιμοποιηθεί για:
— αντιστάθμιση των αρνητικών επιπτώσεων της διεύρυνσης
— διατήρηση των εθνικών φακέλων ΚΑΠ
— αντιμετώπιση μεγάλων περικοπών λόγω ένταξης της Ουκρανίας.
Μπορεί επίσης να εξεταστεί η άρση του ορίου 2,3% ΑΕΠ για τις χώρες διεύρυνσης.
Δεδομένου ότι το πιθανότερο σενάριο για το ΠΔΠ 2028–2034 είναι «χωρίς νέα διεύρυνση», πόροι που απελευθερώνονται από τη σχετική μείωση της ΚΑΠ και της Συνοχής μπορούν να κατευθυνθούν σε άλλες προτεραιότητες, όπως ήδη συμπεριλαμβάνονται στη νέα πρόταση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής:
— ασφάλεια
— άμυνα
— ανταγωνιστικότητα
— αποπληρωμή του NGEU.
Η διεύρυνση δεν είναι τεχνικό project· είναι πολιτική επιλογή για το τι Ευρώπη θέλουμε: μια ιστορική Ευρώπη από τον Ατλαντικό έως τα Ουράλια, αλληλεγγύης, ανάπτυξης και δημοκρατίας, ή μια Ευρώπη λιτότητας για τους λαούς, με σκληρά σύνορα, φόβο, ανισότητες και εξοπλισμούς.
Η προοδευτική απάντηση είναι ξεκάθαρη: περισσότερη δημοκρατική, φιλειρηνική και δίκαια Ευρώπη, από τον Ατλαντικό έως τα Ουράλια και την Μεσόγειο με περισσότερους κοινούς πόρους για ΚΑΠ και Συνοχή, και όχι λιγότερη.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Α. Επίσημες Εκθέσεις & Θεσμικά Κείμενα ΕΕ
- European Commission (2025). Enlargement Strategy and Reports.
- European Commission (2024). Report of the High-Level Group on the Future of Cohesion Policy.
- European Commission (2021). EU Border Regions: Living Labs of European Integration (COM(2021)393).
- European Commission (2020). Economic & Investment Plan for the Western Balkans 2021-27.
- European Commission (2023) Communication on EU Enlargement Policy
- DG REGIO (2022–2024). Interreg Evaluation Reports & EGTC Monitoring Reports.
- DG NEAR (2018–2024). annual country reports for Western Balkans & Turkey.
- EU-Western Balkans Summit Thessaloniki 2003, Declaration
- EU–Turkey Association Council (1995–2023). Customs Union updates.
- European Court of Auditors (2022). EU support for the rule of law in the Western Balkans.
- Β. Διεθνείς Οργανισμοί & Δείκτες Διακυβέρνησης
- World Bank (2024). World Governance Indicators (WGI).
- UNDP (2022). Human Development Report – South Eastern Europe Analysis.
- OECD (2021). Territorial Governance and Cross-Border Cooperation.
- Transparency International (2024). Corruption Perceptions Index.
- Γ. Επιστημονική Βιβλιογραφία για Διεύρυνση, Βαλκάνια & Δημοκρατική Μετάβαση
- Bieber, F. & Kmezić, M. (2020). The Crisis of Democracy in the Western Balkans. Routledge.
- Papadimitriou, D. & Gateva, E. (2022). EU Enlargement and the Western Balkans: The Political Economy of Integration. Palgrave.
- Anastasakis, O. (2019). Europe and the Balkans: A Troubled Relationship. Oxford SEESOX.
- Gynther, T. (2021). EU Conditionality and Governance Reform in the Western Balkans. Springer.
-
Ioannis Armakolas, Nicola Dimitrov, Isabelle Ioannides, Zoran Nechev, Oana Popescu-Zamfir and Valdova Zeneli (2024) EU Enlargement to the Western Balkans: Where there is a will, there is a way
- Jacques Delors Institute for EU Budget, 2025: Adapting the EU Budget to make it fit for the purpose of future enlargements