Η βαλκανική χερσόνησος υπήρξε για δεκαετίες ένας χώρος όπου η Ευρώπη δοκιμάστηκε: συγκρούσεις, διαχωρισμοί, ασταθείς θεσμοί, αλλά και ισχυρές πολιτιστικές συγγένειες, βαθιές διαχρονικές σχέσεις και κοινά οικοσυστήματα που ξεπερνούν σύνορα και εποχές. Στο περιβάλλον αυτό αναδύεται η ανάγκη για πρακτικούς μηχανισμούς συνεργασίας που να ενώνουν κράτη, περιφέρειες και ανθρώπους πέρα από ιστορικές καχυποψίες.
Οι Ευρωπαϊκοί Όμιλοι Εδαφικής Συνεργασίας (EGTC/European Groups for Territorial Cooperation), που θεσπίστηκαν με τον Κανονισμό (ΕΚ) αριθ. 1082/2006, και ακολούθως με τον Κανονισμό (ΕΕ) αριθ. 1302/2013, αποτελούν σήμερα ίσως το πιο χειροπιαστό εργαλείο «ευρωπαϊκής εγγύτητας» στα Βαλκάνια, στην ΝΑ Ευρώπη και στη Μεσόγειο. Προτάθηκε από τις EGTC ο σχεδιασμός και η υλοποίηση ενός συνολικού πλαισίου δράσεων για την εισαγωγή και υιοθέτηση των εργαλείων των άρθρων 20 και 21 του Κανονισμού Interreg 1059/2021. Το μοντέλο αυτό στοχεύει στη βέλτιστη αντιμετώπιση των αναγκών για κοινή διαχείριση διασυνοριακών φυσικών οικοσυστημάτων και υποδομών. Δεν είναι απλώς μια τεχνική κατασκευή του κοινοτικού δικαίου· είναι οι πρώτες μικρές «νησίδες ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης» σε μια περιοχή όπου για χρόνια η έννοια της συνεργασίας ήταν πολιτικά εύθραυστη. Ωστόσο, οι EGTC αποτελούν έναν παραγνωρισμένο, αλλά εξαιρετικά χρήσιμο εργαλείο που μπορεί να λειτουργήσει συμπληρωματικά – και συχνά προωθητικά – ως θεσμικός ενδιάμεσος κρίκος μεταξύ διακυβερνητικής πρωτοβουλίας και ευρωπαϊκών πολιτικών και ως power broker της πολυεπίπεδης διακυβέρνησης.
2.8.1 Η λογική των EGTC στο βαλκανικό και μεσογειακό περιβάλλον
Η ΝΑ Ευρώπη είναι μια περιοχή όπου οι πραγματικότητες δεν χωρούν σε γραμμικά σχήματα, αφού είναι χώρος με:
– κοινά ποτάμια,
– διασυνοριακές λίμνες και οικοσυστήματα,
– ιστορικούς οικισμούς και κοινές πολιτιστικές και περιβαλλοντικές διασυνοριακές διαδρομές,
– πληθυσμιακές κινητικότητες,
– κοινές ανάγκες σε μεταφορές, ενέργεια, υποδομές υγείας
– και μια κοινή επιδίωξη για ευρωπαϊκή σταθερότητα και ανάπτυξη.
Οι EGTC έρχονται να απαντήσουν σε αυτή την πολυπλοκότητα με έναν τρόπο βαθιά ευρωπαϊκό: δημιουργούν θεσμούς συνεργασίας που δεν εξαρτώνται από το κλίμα των διμερών σχέσεων, αλλά από την τοπική βούληση, τη θεσμική συνέχεια και την ευρωπαϊκή εποπτεία.
Με αυτή την έννοια, αποτελούν το πιο ώριμο βήμα της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης στα Βαλκάνια και στην ΝΑ Ευρώπη μετά το INTERREG και τις μακροπεριφερειακές στρατηγικές.
2.8.2 Πέντε διαστάσεις μίας «ήπιας ολοκλήρωσης»
Στα Βαλκάνια, η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση δεν επιβάλλεται από πάνω. Χτίζεται αργά, σε πέντε παράλληλες διαδρομές που αναδεικνύονται μέσα από τους EGTC:
- Θεσμική εγγύτητα – για πρώτη φορά, τοπικές και περιφερειακές αρχές λειτουργούν ως ισότιμοι ευρωπαίοι εταίροι, με δικό τους νομικό εργαλείο.
- Χρηματοδοτική συνέργεια – τα INTERREG μετατρέπονται από απλά προγράμματα σε μηχανισμούς πραγματικής κοινής δράσης.
- Μεταφορά γνώσης – στελέχη από διαφορετικά κράτη αποκτούν κοινές αξίες, πρότυπα και δεξιότητες.
- Διοικητική σύγκλιση – νέες πρακτικές, διαφάνεια, σχεδιασμός με τεκμήρια, υιοθέτηση ευρωπαϊκών προτύπων.
- Πολιτισμική σύγκλιση – ο κοινός σεβασμός στη φύση, στα μνημεία, στην ιστορία, στις τοπικές ταυτότητες.
Πρόκειται για μια «ήπια ολοκλήρωση»: όχι επιβολή, αλλά σύγκλιση· όχι ρητορική, αλλά πράξη.
Τα οικοσυστήματα αυτά στα Βαλκάνια και στη ΝΑ Ευρώπη περιλαμβάνουν, μεταξύ άλλων, τους ποταμούς Αώο (Ελλάδα–Αλβανία), Πρέσπες, λίμνη Δοϊράνη, ποταμό Αξιό (Ελλάδα–Βόρεια Μακεδονία), ποταμό Στρυμόνα, λίμνη Κερκίνη, καθώς και τον Έβρο και τον Νέστο, καθώς και τη Ροδόπη (Ελλάδα–Βουλγαρία). Επιπλέον περιλαμβάνουν πρωτοβουλίες θαλάσσιου χωροταξικού σχεδιασμού/Maritime Spatial Planning και Ολοκληρωμένης Διαχείρισης Παράκτιας Ζώνης/ Integrated Coastal Zone Management για Ελλάδα–Κύπρο και Ελλάδα–Ιταλία.
Είναι ανάγκη για αποτελεσματικότερη συνεργασία και διακυβέρνηση σε περιοχές Natura 2000 και Ramsar, καθώς και για πρωτοβουλίες πολιτιστικής και αρχιτεκτονικής κληρονομιάς, συμπεριλαμβανομένων των μνημείων UNESCO. Για καλύτερη αξιοποίηση των χρηματοδοτικών κινήτρων των INTERREG απαιτείται ενίσχυση θεσμικής ικανότητας και δεξιοτήτων των εμπλεκομένων.
Υπάρχει ανάγκη ρητής συμπερίληψης μη κερδοσκοπικών φορέων και ΜΚΟ ως δυνητικών μελών EGTC, μέσω τροποποίησης του Κανονισμού 1082/2006.
Για να ενισχυθεί περαιτέρω η «προωθητική δύναμη» της εδαφικής συνεργασίας, προστέθηκαν συμπληρωματικά εργαλεία: EGTC, Border Focal Point και σύντομα ο κανονισμός «BRIDGEforEU». Στόχος: ενίσχυση της εδαφικής συνεργασίας ως κρίσιμου παράγοντα της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή/ DG Regio και οι Εθνικές Αρχές πρέπει να εξετάσουν θετικά το αίτημα των EGTC για συμμετοχή στις Επιτροπές Παρακολούθησης των Προγραμμάτων CBC: Ελλάδα–Β. Μακεδονία, Ελλάδα–Βουλγαρία, Ελλάδα–Αλβανία, Ελλάδα–Κύπρος, Ελλάδα–Ιταλία, καθώς και IPA Adriatic, INTERREG μετά το 2027 και στις Θεματικές Ομάδες Εργασίας και Thematic Steering Groups των 5 Πυλώνων της αναθεωρημένης EUSAIR.
2.8.3 ΣΥΝΟΨΗ ΥΦΙΣΤΑΜΕΝΗΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ EGTC ΣΕ ΕΛΛΑΔΑ – ΒΑΛΚΑΝΙΑ – ΜΕΣΟΓΕΙΟ
Α. Ελλάδα
Η Ελλάδα και η Κύπρος συμμετέχουν σε σημαντικό και αυξανόμενο αριθμό EGTC, ( Helicas, Amphictiony, Efxini Poli, Archimed, Dieta Med, Proximity, Urban Knowledge Network) με έμφαση σε:
• διαχείριση φυσικών οικοσυστημάτων,
• βιώσιμη τουριστική ανάπτυξη,
• πολιτιστικές διαδρομές,
• καινοτομία, επιχειρηματικότητα και δεξιότητες,
• χωρικό σχεδιασμό και μεταφορές.
Βασικές προκλήσεις:
– περιορισμένη γνώση των εργαλείων EGTC από ΟΤΑ,
– απόκλιση από την ενωσιακή εμπειρία στην υιοθέτηση και χρήση διαθέσιμων εργαλείων όπως αυτών των άρθρων 20&21 του Καν. 1059
– αδυναμίες θεσμικής ικανότητας,
– καθυστερήσεις σε διοικητικές εγκρίσεις,
– χαμηλή συμμετοχή της κοινωνίας των πολιτών,
– περιορισμένη διασύνδεση με INTERREG.
– υποστελέχωση EGTC
-ανεπαρκής χρηματοδότηση
– χαμηλός βαθμός αναγνωρισιμότητας από φορείς κεντρικής διοίκησης & ελάχιστη υποστήριξη από κράτη-μέλη να λειτουργήσουν οι EGTC ως υποστηρικτικές κατ αρχήν δομές στις διαχειριστικές αρχές σε προγράμματα εδαφικής συνεργασίας
Γ. Βαλκάνια / ΝΑ Ευρώπη
Η περιοχή παρουσιάζει έντονο δυναμισμό:
• Η Ελλάδα κυρίως αλλά και η Βουλγαρία διαθέτουν παράδοση EGTC σε χωρική ανάπτυξη.
• Η Βόρεια Μακεδονία και η Αλβανία συμμετέχουν ενεργά σε περιβαλλοντικές πρωτοβουλίες.
• Η Σερβία, το Μαυροβούνιο και η Βοσνία κινούνται σταδιακά προς θεσμική ενσωμάτωση.
Προκλήσεις:
– ασυμμετρίες διοικητικής ικανότητας, ανάγκη ενίσχυσης διοικητικής ικανότητας στα πεδία της διασυνοριακής συνεργασίας
– πολιτικές ευαισθησίες σε ορισμένες διασυνοριακές περιοχές,
– περιορισμένη κουλτούρα πολυεπίπεδης διακυβέρνησης,
– ανάγκη για ενίσχυση διασυνοριακής πράσινης διαχείρισης.
–EGTC ως καταλύτης για τη διεύρυνση της ΕΕ στα Δ. Βαλκάνια, ως θεσμικά «sandbox» για πιλοτική υιοθέτηση του acquis από υποψήφιες χώρες
– θεσμοθετημένη συμμετοχή EGTC στα Thematic Steering Groups της Μακροπεριφερειακής στρατηγικής Αδριατικής Ιονίου/ EUSAIR
Δ. Μεσόγειος
Ο μεσογειακός χώρος (Ελλάδα–Κύπρος–Ιταλία, αλλά και Αδριατική) αναδεικνύεται ως κρίσιμη περιοχή για:
• θαλάσσια χωροταξία,
• πολιτική προστασία,
• κλιματική προσαρμογή,
• πολιτιστικές διαδρομές,
• διαχείριση μεταναστευτικών ροών.
Προκλήσεις:
– ανισομέρειες μεταξύ κρατών μελών – υποψηφίων χωρών,
– ανάγκη για κοινές πλατφόρμες δεδομένων,
– ανάγκη ενεργού εμπλοκής περιφερειών.
2.8.4 ΠΡΟΤΑΣΗ ΠΡΟΤΕΡΑΙΟΤΗΤΩΝ
Προτεραιότητα 1: Δημιουργία Ενιαίου Μηχανισμού Συντονισμού EGTC Ελλάδας–Βαλκανίων–Μεσογείου
Προς αυτήν την κατεύθυνση αναδεικνύεται, στα συμπεράσματα του συνεδρίου του Απριλίου 2025 στην Θεσσαλονίκη των ΕΟΕΣ της ΝΑ Ευρώπης, η σπουδαιότητα και η σημασία ενός διακριτού οδικού χάρτη για τη βελτίωση των χαρακτηριστικών της συνεργασίας.
Στο επίκεντρο του πρέπει να βρεθούν όλα εκείνα τα ζητήματα που απασχολούν τη σφαίρα της δημόσιας συζήτησης.
Πρέπει να βρεθούν τα ζητήματα εκείνα που σχετίζονται:
-
με την ορατότητα των διαθέσιμων εργαλείων,
-
με την αποτελεσματική κινητοποίηση των δρώντων μέσα από την ενίσχυση της πολιτικής βούλησης και με τη βελτίωση των γνώσεων και των δεξιοτήτων του εμπλεκόμενου ανθρώπινου δυναμικού,
-
με την αντιμετώπιση όλων εκείνων των εμποδίων που δεν επιτρέπουν την αποτελεσματικότερη κινητοποίηση μας,
-
με την ενίσχυση των από τα κάτω προσεγγίσεων και
-
με την καλύτερη δικτύωση όλων των αναπτυξιακών μηχανισμών σε έναν διαρκή αλλά αποτελεσματικότερο διάλογο.΄΄
Με βάση αυτή την πρόταση των ΕΟΕΣ είναι ανάγκη για:
• Μόνιμη πλατφόρμα ανταλλαγής πληροφοριών.
• Εναρμόνιση με το Border Focal Point και το BRIDGEforEU.
• Υποστήριξη νέων EGTC σε περιβαλλοντικά και πολιτιστικά οικοσυστήματα, όπως οι υπό δημιουργία δύο νέοι ΕΟΕΣ από ΟΤΑ και Πανεπιστήμια σε Περιοχή Πρεσπών και στην ευρύτερη στην Βαλκανική.
- EGTC Support Facility σε Ελλάδα–Βαλκάνια–Μεσόγειο
Προτεραιότητα 2: Διασυνοριακή Διαχείριση Φυσικών Πόρων & Κλιματικής Προσαρμογής
• Κοινά διασυνοριακά σχέδια διαχείρισης σε Aωο, Έβρο, Νέστο, Στρυμόνα, Πρέσπες.
• Χρήση των εργαλείων των άρθρων 20–21 του Κανονισμού 1059/2021 Interreg.
• Δημιουργία διασυνοριακών Παρατηρητηρίων (νερού, βιοποικιλότητας, κινδύνων).
- Ενσωμάτωση της νέας ευρωπαϊκής ατζέντας Climate Security και RescEU στους EGTC
Προτεραιότητα 3: Συμμετοχή EGTC στις Επιτροπές Παρακολούθησης όλων των INTERREG CBC, όπως προβλέπει ο κανονισμός της ΕΕ/ CPR αλλά στην πράξη δεν υλοποιείται.
• Θεσμική αναβάθμιση.
• Διασφάλιση ότι οι EGTC με νομική προσωπικότητα θα λειτουργούν ως «εργαλεία εφαρμογής».
Προτεραιότητα 4: Ενίσχυση διοικητικής ικανότητας ΟΤΑ – Εκπαίδευση
• Δημιουργία διαβαλκανικής Ακαδημίας Διασυνοριακής Συνεργασίας.
• Βελτίωση δεξιοτήτων σε χωρικό σχεδιασμό, EU funds, Θαλάσσιο Χωρικό Σχεδιασμό/MSP, Ολοκληρωμένη Διαχείριση παράκτιων ζωνών/ICZM, πολιτιστικές πολιτικές.
Προτεραιότητα 5: Ενσωμάτωση ΜΚΟ και μη κερδοσκοπικών φορέων στους EGTC
• Νομοθετική τροποποίηση, Οι ΜΚΟ μπορούν να συμμετέχουν σε ΕΟΕΣ μόνο εάν νομικά θεωρούνται “οργανισμοί δημοσίου δικαίου” όπως περιγράφεται στην Οδηγία 2014/24/ΕΕ (και παλαιότερα την 2004/18/ΕΚ), την οποία υιοθετεί ο Κανονισμός. Οι «κλασικές» ΜΚΟ δεν μπορούν
• Ενίσχυση της κοινωνικής διάστασης στη διασυνοριακή διακυβέρνηση.
Προτεραιότητα 6: Κοινές τουριστικές –περιβαλλοντικές και πολιτιστικές διαδρομές & δημιουργικές βιομηχανίες
• Μεσογειακές διαδρομές γαστρονομίας, πολιτισμού, UNESCO, τουρισμού.
• Αξιοποίηση της εταιρικής σχέσης και δυνητικής συμβολής τους στην Μεσογειακή διατροφή EUSAIR (Πυλώνας 4 – Βιώσιμος Τουρισμός).
Προτεραιότητα 7: Κοινή παραγωγή δεδομένων και ερευνητικών εργαλείων
• EGTC Data Hub.
• Ενοποίηση δεδομένων FDI, εμπορίου, τουρισμού, υποδομών.
Προτεραιότητα 8: Αναβάθμιση της θεσμικής παρουσίας των EGTC σε EUSAIR & πολιτικές διεύρυνσης
• Συμμετοχή σε Θεματικές Ομάδες & Flagship projects, όπως η Πρέσπα, η Μεσογειακή διατροφή, το Περιφερειακό σύμφωνο εκπαίδευσης στην ΝΑ Ευρώπη, κα.
• Στήριξη στην προενταξιακή προετοιμασία τοπικών φορέων.
Η εμπειρία από την θετική δράση των ΕΟΕΣ δείχνει ότι με διάθεση συνεργασίας των τοπικών, Περιφερειακών και Εθνικών Αρχών και την υπάρχουσα στήριξη της DG Regio, οι Ευρωπαικοί Ομιλοι Εδαφικής Συνεργασίας μπορούν να συμβάλλουν στην δημιουργία και ανάπτυξη δικτύων, δράσεων και έργων συνεργασιών για βιώσιμη ανάπτυξη στις διασυνοριακές περιοχές της Βαλκανικής και της ΝΑ Ευρώπης.
2021 Report “EU Border Regions: Living Labs of European integration” (COM(2021)393)
European Cross-Border Platform (European Committee of the Regions):
https://cor.europa.eu/en/our-work/cooperations-and-networks/european-cross-border-platform/european-grouping-territorial-cooperation