ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ
Πρόλογος του Γρηγόρη Ζαρωτιάδη………………………………..13
Πρόλογος του Gilles Kittel …………….. . ……………………..17
Πρόλογος του Συγγραφέα ……………… . ……………………..21
Κεφάλαιο 1: Οι νέες πολιτικές και ο προϋπολογισμός της ΕΕ 2028-35:
Προκλήσεις και προοπτικές
1.1 Η Ιστορική εξέλιξη των Πολιτικών και Προϋπολογισμών
(Πόροι και Δαπάνες) της ΕΕ………………………………..23
1.2 Η πρόταση της Επιτροπής για το νέο ΠΔΠ 2028-2035,
Οι Τρείς νέοι Πυλώνες……………………………………30
1.3 Τα πραγματικά ΕΠΙΔΙΚΑ μετά το 2027………………………..38
1.4 Η Προοδευτική Οπτική της ΝΑ Ευρώπης για τις νέες πολιτικές και
τον Προϋπολογισμό της Ε.Ε. ……………………………….43
1.5 Βιβλιογραφία ………………………………………….46
Κεφάλαιο 2: Η ευρωπαϊκή πορεία των Βαλκανίων και οι επιπτώσεις
της διεύρυνσης
2.1 Ιστορική διαδρομή της ενταξιακής πορείας……………………..49
2.2 Η πρόοδος στα 33 ενταξιακά κεφάλαια………………………..52
2.3 Τα κύρια χρηματοδοτικά μέσα και προγράμματα στήριξης των
Δυτικών Βαλκανίων στην ενταξιακή τους πορεία . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .55
2.4 Η διασυνοριακή συνεργασία των Πρεσπών……………………..60
2.5 Berlin Process για τα Δυτικά Βαλκάνια . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .64
2.6 Η τετραμερής πρωτοβουλία Ελλάδας – Βουλγαρίας – Ρουμανίας –
Σερβίας (2016) ………………… . ……………………..68
2.7 Το Balkan Forum (2019-2025)………………………………70
2.8 Οι ευρωπαϊκοί όμιλοι εδαφικής συνεργασίας στη ΝΑ Ευρώπη………..75
2.9 Η σχέση ΕΕ – Τουρκίας: Από την ένταξη στη γεωπολιτική συνεργασία….82
2.10 Το πρόγραμμα BalkanMed 2014-20. Μια χαμένη ευκαιρία;………….85
8 ΓΙώΡΓΟΣ ΑΝΤώΝΙΟΥ ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ
2.11 Επιπτώσεις της διεύρυνσης στις πολιτικές συνοχής και στην ΚΑΠ …….88
2.12 Αποτίμηση, εμπειρίες, προβληματισμοί και προτάσεις επί της πορείας
διεύρυνσης της ΕΕ ………………………………………94
2.13 Βιβλιογραφία …………………………………………107
Κεφάλαιο 3: Η πορεια της ευρωμεσογειακής συνεργασίας
3.1 Οι βασικοί σταθμοί της ευρωμεσογειακής συνεργασίας ……………110
3.2 Η MED9: Η πολιτική φωνή του ευρωπαϊκού Νότου………………114
3.3 Η νέα Agenda for the Mediterranean (2021): μια νέα αρχή………….119
3.4 Η νέα στρατηγική της ΕΕ: «Ένας ώκεανός –
Ένα Συμφωνητικό» 2025/26……………………………….119
3.5 Το Σύμφωνο για τη Μεσόγειο / Pact for the Mediterranean …………122
3.6 Η Μεσογειακή Διατροφή ως μοχλός βιώσιμων διατροφικών
κοινοτήτων πολιτισμού και τουρισμού………………………..125
3.7 Τάσεις και προοπτικές των ΠΟΠ/ΠΓΕ και βιολογικών προϊόντων στην
Ελλάδα και στον Ευρωμεσογειακό χώρο………………………132
3.8 Η διασύνδεση Ενεργειακών και Ηλεκτρικών Δικτύων στη ΝΑ Ευρώπη
και τη Μεσόγειο . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .142
3.9 Οι Ενεργειακές Κοινότητες στη ΝΑ Ευρώπη και Ελλάδα…………..147
3.10 Οι αντιφάσεις και τα όρια της Ευρωπαϊκής ενεργειακής στρατηγικής ….150
3.11 Το Social Climate Fund και ερωτηματα για υπέρβαση
των αντιφάσεων της Ευρωπαϊκής Ενεργειακής στρατηγικής ………..153
3.12 Η Συμβολή της Ευρωπαϊκής Ενωσης στη Μέση Ανατολή…………..157
3.13 Προς μια Μεσογειακή Μακροπεριφέρεια ……………………..161
3.14 Σύνοψη αποτίμησης, εμπειριών, προβληματισμών και προτάσεων της
ευρωμεσογειακής συνεργασίας …………………………….163
3.15 Βιβλιογραφία …………………………………………167
Κεφάλαιος 4: Η μακροπεριφερειακή στρατηγική
Αδριατικής – Ιονίου/EUSAIR σήμερα και μετά το 2027
4.1 Γιατί οι μακροπεριφερειακές στρατηγικές αφορούν
τη ΝΑ Ευρώπη ………………………………………..171
4.2 Η Στρατηγική Αδριατικής – Ιονίου (EUSAIR) μετά
την αναθεώρηση του 2025 …… . ………………………….172
4.3 Χρηματοδότηση: από το Interreg στην ενσωμάτωση (embedding)…….174
4.4 Μετά το 2027: Εθνικά Σχέδια NRPPs, «light» ρυθμιστικό πλαίσιο και
ευθύνη των κρατών……………………………………..175
4.5 Η EUSAIR ως εργαλείο για μια προοδευτική ΝΑ Ευρώπη μετά
το 2027 ……………………………………………..177
4.6 Συγκριτική Ανάλυση των Τεσσαρων Μακρο-Περιφερειακών
Στρατηγικών της ΕΕ και Προτάσεις Αξιοποίησης για την EUSAIR ……179
4.7 Πρόταση μεταρρύθμισης της EUSAIR μετά το 2027 ……………..182
4.8 Γιατί η Κύπρος μπορεί να συμβάλει στην EUSAIR……………….184
4.9 Ο δρόμος για επιτυχία της Αδριατικής – Ιονίου / EUSAIR
Ευρωπαϊκής στρατηγικής…………………………………185
4.10 ΜRS Βιομηχανικά Clusters, Λιμενικοί Κόμβοι και Αγροδιατροφικά
Οικοσυστήματα, ως Πυλώνες Περιφερειακής Κοινωνικοοικονομικής
Ανταγωνιστικότητας και Βιωσιμότητας/ Case Study RIS3 ………….187
4.11 Βιβλιογραφία …………………………………………194
Κεφάλαιο 5: Η θέση της ΕΕ σε ένα ισότιμο, δίκαιο και προοδευτικό
πολυμερές σύστημα διεθνούς εμπορίου
5.1 Εισαγωγή ……………………. . …………………….197
5.2 Η Ευρώπη, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Εμπορίου και η μάχη για τους
διεθνείς Κανόνες του 21ου αιώνα……………………………199
5.3 Μια προοδευτική ευρωπαϊκή στρατηγική για το μέλλον
του ΠΟΕ …………………………………………….210
5.4 Η γεωπολιτική και εμπορική ισχύς της Ευρωπαϊκής Ενωσης: από την
Ενιαία Αγορά στη στρατηγική αυτονομία . …………………….211
5.5 Η θέση της ΕΕ απεναντι σε ΗΠΑ, Ρωσία, Κίνα, BRICS και
Παγκόσμιο Νότο: Πού συμμαχεί και πού συγκρούεται…………….214
5.6 Η Ψηφιακή Ευρώπη ως Δημοκρατικό Ανάχωμα
στον 21ο Αιώνα ……………………………………….220
5.7 Η νέα εμπορική «συμφωνία» ΕΕ – ΗΠΑ (2025) και
οι προκλήσεις για την Ευρώπη……………………………..227
5.8 Σχέσεις ΕΕ – Ρωσίας, τώρα ρήξη, αλλά ανάγκη για συμφωνία κοινής
αρχιτεκτονικής ασφάλειας ………… . …………………….231
5.9 Σχέσεις ΕΕ – Κίνας: «συνεργάτης, ανταγωνιστής, συστημικός
αντίπαλος» …………………………………………..232
5.10 BRICS και Παγκόσμιος Νότος: φυσικός εταίρος και όχι χαμένη
ευκαιρία …………………………………………….233
5.11 Η Εμπορική συμφωνία ΕυρωπαΪκής Ενωσης – Mercosur της
Λατινικής Αμερικής και η ανάγκη για επανασχεδιασμό του διεθνούς
εμπορίου για τους ανθρώπους και τον πλανήτη………………….234
5.12 Τι πρέπει να κάνει η ΕΕ στις Διεθνείς Σχέσεις και στο Εμπόριο – από
«αγορές» σε «αξίες και συλλογικά συμφέροντα μαζί» …………….238
5.13 Υπεράσπιση της Αρχής της Προφύλαξης, του Δημόσιου Συμφέροντος
και της Δημοκρατίας απέναντι στις πιέσεις του διεθνούς εμπορίου ……239
10 ΓΙώΡΓΟΣ ΑΝΤώΝΙΟΥ ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ
5.14 Οι 17 στόχοι βιώσιμης ανάπτυξης (SDGs) του ΟΗΕ, οι COP και οι
προκλήσεις της Νοτιοανατολικής Ευρώπης…………………….243
5.15 Προοδευτική Πρόταση για τη Γεωπολιτική και Εμπορική Ισχύ της ΕΕ – με έμφαση στη Νοτιοανατολική Ευρώπη …………………….256
5.16 Βιβλιογραφία …………………………………………261
Κεφάλαιο 6: Η ιστορική εξέλιξη και η επίδραση
του ευρωπαϊκού φεντεραλισμού
6.1 Εισαγωγή ……………………………………………263
6.2 Θεωρητικές και Ιδεολογικές Ρίζες του Ευρωπαϊκού Φεντεραλισμού …..264
6.3 Σύγχρονες Προτεραιότητες του Ευρωπαϊκού Φεντεραλισμού………..268
6.4 Ο Ευρωπαϊκός Φεντεραλισμός Σήμερα: Προκλήσεις, Συμμαχίες και
Προοδευτική Προοπτική …………………………………275
6.5 Ένα προοδευτικό φεντεραλιστικό όραμα και σχέδιο για την Ευρώπη
του 21ου αιώνα ……………………………………….277
6.6 Βιβλιογραφία …………………………………………279
Κεφάλαιο 7: Προοδευτικές κοινωνικές και περιβαλλοντικές κινήσεις
και ευρωπαϊκά δίκτυα/ Forum επιστημόνων και πολιτών
7.1 Εισαγωγή ……………………………………………281
7.2 Οργανώσεις Περιβάλλοντος, Δικαιωμάτων, Φύσης, Βιωσιμότητας,
Ειρήνης……………………………………………..282
7.3 Ευρωπαϊκά Δίκτυα για Δίκαιο Εμπόριο, Κοινωνική Δικαιοσύνη και
Δικαιώματα…………………………………………..288
7.4 Φορείς και Προοδευτικές Ερευνητικές Πλατφόρμες………………290
7.5 Think Tanks Περιβάλλοντος, Δημοκρατίας και Κοινωνικής
Οικολογίας ……………… . ………………………….292
7.6 Think Tanks και Πλατφόρμες Κοινωνικής Πολιτικής και Δημοκρατίας…292
7.7 Δίκτυα Περιφερειακής Συνεργασίας, Πολιτικών Συνοχής και
Συμμετοχής…………………………………………..294
7.8 Ελληνικές και Κυπριακές Προοδευτικές και Επιστημονικές Πολιτικές
Πλατφόρμες με Ευρωπαϊκό Προσανατολισμό…………………..294
7.9 Αξιολόγηση της συμβολής Ελλάδας και Κύπρου
στο ευρωπαϊκό προοδευτικό πεδίο…………………………..305
7.10 Γιατί τα προοδευτικά κινήματα και η δημοκρατική επιστημονική
κοινότητα οφείλουν να υπερασπίζονται
τη δημοκρατική παγκοσμιοποίηση των δημόσιων αγαθών ………….307
7.11 Η Ευρωπαϊκή Μεταναστευτική Πολιτική – Από τη Σένγκεν στο Νέο
Σύμφωνο Μετανάστευσης και Ασύλου (2026)…………………..311
7.12 Γιατί οι προοδευτικοί φορείς και τα κινήματα να υπερασπίζονται
την Ευρωπαϊκή συνεργασία, τη στρατηγική αυτονομία και
ολοκλήρωσηκαι γιατί αυτή η επιλογή είναι κρίσιμη για τη
Νοτιοανατολική Ευρώπη και τη Μεσόγειο …………………….313
7.13 Βιβλιογραφία …………………………………………317
Κεφάλαιο 8: Για μια προοδευτική στρατηγική ατζέντα
της ΝΑ Ευρώπης 2027-35
8.1 Παρουσίαση του Country Profile των χωρών
της ΝΑ Ευρώπης……………………………………….319
8.2 Η σημασία της δημογραφικής ισορροπίας για τη βιώσιμη ανάπτυξη
στη Νοτιοανατολική Ευρώπη………………………………332
8.3 Η «Διαρροή Επιστημόνων και εξειδικευμένων εργαζομένων» ως
Διαρθρωτική πληγή για τις Περιφέρειες της ΝΑ Ευρώπης ………….335
8.4 Η Καταπολέμηση της Διαφθοράς και των Καρτέλ σε ΕΕ
και ΝΑ Ευρώπη ……………………………………….337
8.5 Η επίπτωση της δημιουργίας Κοινής Ευρωπαικής Αμυντικής
Πολιτικής και τωΝ εξοπλισμων στη να ευρωπη …………………348
8.6 Προτάσεις και η επίπτωση της πορείας της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης
στη ΝΑ Ευρώπη ……………………………………….353
8.7 Πρόταση για ολοκληρωμένο βαλκανικό σιδηροδρομικό, οδικό και
λιμενικό σύστημα Αδριατικής/Ιονίου – Αιγαίου – Μαύρης Θάλασσας….357
8.8 Συμπερασματα και άξονες στρατηγικής ατζέντας
της ΝΑ Ευρώπης 2027–2035 ………………………………364
8.9 Βιβλιογραφία …………………………………………378
Παράρτημα………………………………………………..381
ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΤΟΥ ΓΡΗΓΟΡΗ ΖΑΡΩΤΙΑΔΗ
Η Νοτιοανατολική Ευρώπη και οι Ελληνικές Περιφέρειες
στο Σταυροδρόμι της Προόδου και της Συνεργασίας
«Η Προοδευτική Φωνή της Νοτιοανατολικής Ευρώπης» δεν συνιστά απλώς
έναν τίτλο, αλλά πολύ περισσότερο την υπόθεση, στην οποία ο συγγραφέας
στρατεύεται συνειδητά και αποφασισμένα. Οι δε σελίδες που ακολουθούν
είναι μια ενδιάμεση παρακαταθήκη του Γιώργου Εμμανουήλ, όπως ο ίδιος με
παρρησία διατυπώνει στον δικό του πρόλογο: «Το βιβλίο αυτό δεν γράφτηκε
μόνο για να αποτυπώσει μια διαδρομή, αλλά κυρίως για να συμβάλει σε έναν
αναγκαίο διάλογο για το αύριο.»
Τιμώ ιδιαίτερα τις συνεισφορές στη διεθνή πολιτική και κοινωνικοοικονο
μική βιβλιογραφία που δεν κρύβουν την αναπόφευκτη, ηθικά και ιδεολογικά
προσδιοριζόμενη υποκειμενικότητά τους, ακόμη κι αν δεν (πόσο μάλλον όταν)
συνάδουν με τις αντιλήψεις της μετριότητάς μου. Άλλωστε αυτή είναι η ουσία
της επιστημονικής ηθικής των κοινωνικών επιστημών εν γένει: να έχει κανείς
συνείδηση της υποκειμενικότητάς του, να διέπεται από την ειλικρινή διάθεση
να δεχθεί την αμφισβήτησή της, αλλά και από τον σεβασμό προς άλλες.
Αυτά τα χαρακτηριστικά διακρίνουν τον βίο και τα γραφόμενα του Γιώρ
γου Εμμανουήλ και συνιστούν τα βασικά στοιχεία της παρούσας έκδοσης.
Πολύ περισσότερο, ο συγγραφέας εμφορείται από μια γνήσια πρόθεση κοι
νωνικής προσφοράς, καταθέτοντας τις ειδικές γνώσεις και την εμπειρία του,
προκειμένου, όπως γράφει, «η περίοδος 2028-2035 να μη χαθεί … αλλά να
μετατραπεί σε ευκαιρία πραγματικής σύγκλισης, κοινωνικής δικαιοσύνης και
θεσμικής ωρίμανσης για την Ελλάδα και τους γείτονες της Νοτιοανατολικής
Ευρώπης».
Επιπρόσθετα, η έκδοση δίνει έναυσμα για σημαντικούς συλλογισμούς που
αγγίζουν τον πυρήνα της σύγχρονης συζήτησης διεθνώς. Πρώτα από όλα, γιατί
προοδευτική και τι ακριβώς εννοούμε;
Η έννοια της προόδου έχει προφανώς μια πολιτισμική, ταξική, χωρική και
χρονική σχετικότητα. Σε άλλη κατεύθυνση την αντιλαμβάνεται ο μετανάστης
που προσπαθεί να περάσει από τις ακτές της Λιβύης στην Κρήτη, η εργάτρια
της γερμανικής αυτοκινητοβιομηχανίας, ο χρηματιστής στο City του Λονδίνου,
ή η μικρή ορφανή στη Λωρίδα της Γάζας.
Πέρα όμως από τις αναπόφευκτες (και χρήσιμες) διαφοροποιήσεις της,
υπάρχει ένας κοινός παρονομαστής τους: η αξιοποίηση των φυσικών και τεχνο
λογικών δυνατοτήτων προς συνεχή εξυπηρέτηση του ατομικού και συλλογικού
ευ ζήν διασφαλίζοντας τη βιωσιμότητα, την ελευθερία και τη δικαιοσύνη αντί
της ασυδοσίας. Με αυτήν την οικουμενική σημασιοδότησή της, η πρόοδος
καθίσταται στη σύγχρονη πραγματικότητα ακόμη πιο επιτακτικά απαιτητή
για δύο λόγους: αφενός η εμμένουσα πολύπλευρη κρίση – αξιών, περιβάλλο
ντος, δημοκρατίας, οικονομικής και κοινωνικής οπισθοδρόμησης – καθιστά
για πρώτη φορά μετά από πολλές γενιές ορατό τον κίνδυνο, οι επόμενες να
βιώσουν σοβαρότατη επιδείνωση της ευημερίας τους. Κι αυτό παρά το ότι η
συνεχώς επιταχυνόμενη τεχνολογική εξέλιξη ανοίγει απροσδόκητες δυνατό
τητες, αλλά και δύσκολες προκλήσεις.
Ο Γιώργος Εμμανουήλ έχει μια βαθιά πεποίθηση που διαπερνά το σύνολο
του παρόντος έργου του, ότι η Ευρώπη, όχι τόσο ως χωρική ή απαραιτήτως ως
πολιτική υπόσταση, αλλά ως ιδέα, αποτελεί σήμερα μια από τις φωτεινές δάδες
της οικουμενικά εννοούμενης προόδου: από τα πιο γενικά της δημοκρατικής
και φεντεραλιστικής παράδοσης, έως τον ρόλο της για ένα «ισότιμο, δίκαιο
και προοδευτικό πολυμερές σύστημα διεθνούς εμπορίου». Για τον λόγο αυτόν
αισθάνεται την υποχρέωση να στρατεύσει τον λόγο του στην ενίσχυση του
προοδευτικού αποτυπώματος, μέσα στην Ευρώπη αλλά και εκτός αυτής. Το
πράττει συνειδητά και με απόλυτο σεβασμό στους κανόνες της ακαδημαϊκής,
επιστημονικής ηθικής.
Από την άλλη, ο ίδιος ο τίτλος προσδιορίζει το δεύτερο ερώτημα: και γιατί
Νοτιοανατολική Ευρώπη;
Αρχικά είναι χρήσιμο να αναφερθεί ο ιδιαίτερος προσανατολισμός του
συγγραφέα στο ζήτημα της περιφερειακής, διακρατικής, διασυνοριακής
συνεργασίας. Η σημασία της στήριξής της μέσα από τους στόχους και τη
δόμηση του νέου προϋπολογισμού της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ) 2028-2035,
η ειδική αναφορά του στη Μακροπεριφερειακή Στρατηγική Αδριατικής –
Ιονίου και στην προτεινόμενη, νέα Μεσογειακή Μακροπεριφέρεια, στους
Ευρωπαϊκούς Ομίλους Εδαφικής Συνεργασίας και στα δίκτυα πολιτών το
αποδεικνύουν. Το βιβλίο αναλύει τους περιορισμούς και τις χαμένες ευκαι
ρίες, αλλά ταυτόχρονα επιμένει στην ανάγκη της τοπικής και περιφερειακής
ενδυνάμωσης της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης. Ειδάλλως αυτή θα είναι μόνο
κεντρικά προσδιορισμένη, στο επίπεδο των Βρυξελλών και της διακυβερ
νητικής συνεργασίας που υπόκειται μοιραία σε δύσκολα προσπελάσιμους
περιορισμούς. Η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση θα μείνει στα χαρτιά αν δεν στη
ριχτεί στις τοπικές και περιφερειακές διαπολιτισμικές και διεθνικές σχέσεις
που έχουν βαθιές ιστορικές ρίζες – όσο χρήσιμο είναι να αξιοποιηθούν, άλλο
τόσο καταστροφικό αν αγνοηθούν!
Υπό αυτήν την έννοια, η περιοχή της Νοτιοανατολικής Ευρώπης, δηλαδή
η Χερσόνησος του Αίμου και ευρύτερα η ανατολική Μεσόγειος, αποτελούν
την κατ’ εξοχήν γεωγραφική ενότητα μακραίωνων, ισχυρών πολιτισμικών και
κοινωνικοοικονομικών δεσμών – από την κλασσική αρχαιότητα, στις περιόδους
των μεγάλων αυτοκρατοριών και στη σύγχρονη εξέλιξη των εθνών κρατών,
με πολύ πρόσφατες διεθνούς εμβέλειας διεργασίες, όπως η διάλυση της Γιου
γκοσλαβίας. Οι λαοί της περιοχής μοιράζονται μια λανθάνουσα, αλλά ισχυρή
αίσθηση ιστορικής συγγένειας, η οποία συνυφίσταται με πάθη, μίση, αλλά και
ατομικές και συλλογικές φιλίες. Μια αίσθηση που επηρεάζεται από τις εσω
τερικές αντινομίες και κυρίως από τις συνεχείς και μάλλον αντιπροοδευτικές
παρεμβάσεις ξένων, μεγάλων συμφερόντων.
Στη σύγχρονη εποχή, ακόμη από τον σεΐχη Μπεντρεντίν και τον Ρήγα
Φεραίο, την ίδια στιγμή που επιδιώκεται η διασφάλιση ειρήνης και σταθερό
τητας στην περιοχή, όταν αυτή «ξεφεύγει» προς την κατεύθυνση της μόνιμης
και θεσμικά κατοχυρωμένης συνεργασίας και της προοδευτικής, διεθνικής,
διαπολιτισμικής ολοκλήρωσής της, προκαλεί την αντίδραση των κάθε λογής
ισχυρών. Αν στα παραπάνω προσθέσει κανείς ότι τα Βαλκάνια είναι η τελευ
ταία περιοχή στην Ευρωπαϊκή Ήπειρο που δεν έχει ενταχθεί στην ΕΕ (με την
εξαίρεση της Ελβετίας) και συμπυκνώνουν ταυτόχρονα τις πιο ισχυρές κοι
νωνικοοικονομικές ανισότητες και υστερήσεις, προκύπτει ξεκάθαρα η αιτίαση
της επιλογής του Γιώργου Εμμανουήλ να επικεντρώσει σε αυτά.
Τέλος δεν μπορούμε να αγνοήσουμε την ανάδειξη επίκαιρων γεωπολιτικών
και -οικονομικών δεδομένων που προσδιορίζουν νέες προκλήσεις και χαρακτη
ριστικά για την Νοτιοανατολική Ευρώπη. Αφενός, η κλιματική αλλαγή και το
άνοιγμα της ναυσιπλοΐας από τον Βόρειο Πόλο, σε συνδυασμό με τη σταδιακή,
εμφανή μεταφορά του οικονομικού / πολιτικού βάρους της ΕΕ από τα δυτικά
προς τα ανατολικά της ηπείρου και την ανάδειξη της σημασίας της Αφρικής
ως χώρο υποδοχής προϊόντων και κεφαλαίων (το λεγόμενο «next big thing»).
Αφετέρου, η αντιπαραθετική νοηματοδότηση της Νοτιοανατολικής Ευρώπης
αποκτά νέο περιεχόμενο: σε αυτήν τη νεοδιαμορφούμενη αρχιτεκτονική ενός
πολυπολικού κόσμου είτε θα καταστεί μέρος ενός διηπειρωτικού συνόρου με
έντονα συγκρουσιακά χαρακτηριστικά, ή θα λειτουργήσει ως η γέφυρα μιας
επανακάμπτουσας προοπτικής της Ευρασιατικής ολοκλήρωσης.
Με λίγα λόγια, είναι φαίνεται στη μοίρα της περιοχής μας να επανέρχεται
στο διεθνές προσκήνιο και στη δική μας να παλεύουμε για την προοδευτική
απάντηση των διλημμάτων της: θα είναι το άντρο της γενικευόμενης σύγκρου
σης αλλότριων και άνομων συμφερόντων, ή η χερσαία σύνδεση του βόρειου
και νότιου ναυτοπλοϊκού διαδρόμου, γέφυρα της διηπειρωτικής οικονομικής
και πολιτισμικής επικοινωνίας με όρους κοινωνικής δικαιοσύνης και περιβαλ
λοντικής ισορροπίας;
Ο Γιώργος Εμμανουήλ, επιλέγει ουσιαστικά τον δύσκολο δρόμο της γείω
σης αυτών των μεγάλων ερωτημάτων με τη σύγχρονη ασκούμενη ευρωπαϊκή
πολιτική. Για αυτόν τον λόγο οι σελίδες που ακολουθούν έχουν ένα ιδιαίτερο
χαρακτηριστικό: συνδυάζουν την τόλμη με την αρετή και την οξυδέρκεια.
Γρηγόρης Ζαρωτιάδης
Καθηγητής Τμήματος Οικονομικών Επιστημών ΑΠΘ
Πρόεδρος της Ένωσης Οικονομικών Πανεπιστημίων
Νότιας Ανατολικής Ευρώπης και Παρευξείνιας
Ζώνης (ASECU)
Διευθυντής του Διεπιστημονικού Εργαστηρίου
Παρευξείνιων και Μεσογειακών Μελετών
(ΔΕΠΑΜΕΜ)
Μέλος της Παγκόσμιας Ακαδημίας Τεχνών και
Επιστημών (WAAS)
Θεσσαλονίκη, 23 Μαρτίου 2026
ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΤΟΥ GILLES KITTEL
Η Νοτιοανατολική Ευρώπη στο επίκεντρο
της ευρωπαϊκής στρατηγικής 2027-2035
Η Νοτιοανατολική Ευρώπη αποτελεί ζωτικής σημασίας γέφυρα μεταξύ Δυτικής
και Κεντρικής Ευρώπης, Μέσης Ανατολής, Κεντρικής Ασίας και Βόρειας
Αφρικής, γεγονός που την καθιστά επίκεντρο των παγκόσμιων γεωπολιτικών
ισορροπιών. Η στρατηγική της σημασία απορρέει από τον ρόλο της ως ζώνης
ασφάλειας, ενεργειακού διαδρόμου μεταφοράς, αναδυόμενου περιφερειακού
κόμβου φυσικού αερίου και πλατφόρμας διεθνούς εμπορίου. Η περιοχή είναι
κεντρική για τη νότια και ανατολική άμυνα του Οργανισμού Βορειοατλαντικού
Συμφώνου, ιδίως υπό το φως του συνεχιζόμενου πολέμου στην Ουκρανία και
των μεταβαλλόμενων συνθηκών ασφάλειας στη Μαύρη Θάλασσα. Επιπλέον,
αποτελεί πεδίο εφαρμογής των πρωτοβουλιών της ΕΕ για την πράσινη ενέρ
γεια, με στόχο την ανάπτυξη διασυνδέσεων ανανεώσιμων πηγών και υπερά
κτιου αιολικού δυναμικού, ενώ προσφέρει εναλλακτικές εμπορικές διαδρομές
έναντι εκείνων που κυριαρχούνται από ρωσική επιρροή.
Το 2014, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο ενέκρινε τη δημιουργία της Μακρο
περιφερειακής Στρατηγικής της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την Αδριατική και
το Ιόνιο, της τρίτης από τις τέσσερις αντίστοιχες στρατηγικές. Η περιοχή
περιλαμβάνει πάνω από 70 εκατομμύρια κατοίκους σε δέκα χώρες: τέσσερα
κράτη-μέλη της ΕΕ (Κροατία, Ελλάδα, Ιταλία, Σλοβενία), πέντε υποψήφιες
χώρες (Αλβανία, Βοσνία και Ερζεγοβίνη, Μαυροβούνιο, Βόρεια Μακεδονία,
Σερβία) και μία τρίτη χώρα (Άγιος Μαρίνος). Και οι δέκα χώρες συμμετέχουν
ισότιμα, συνεργαζόμενες σε ζητήματα που απαιτούν κοινή δράση προς όφελος
ολόκληρης της περιοχής. Η διασυνοριακή και διακρατική συνεργασία υπερ
βαίνει τη χρηματοδότηση μέσω των προγραμμάτων Interreg, περιλαμβάνοντας
οικοδόμηση εμπιστοσύνης, συμφιλίωση, σχέσεις καλής γειτονίας και διαρκείς
εταιρικές σχέσεις. Τα Δυτικά Βαλκάνια έχουν ισχυρό ενδιαφέρον σε πολλούς
τομείς πολιτικής της ΕΕ, όπως η ασφάλεια και η άμυνα, η δικαιοσύνη και οι
εσωτερικές υποθέσεις, η μετανάστευση, η ενέργεια, οι μεταφορές, η ψηφιακή
πολιτική, η κοινωνική πολιτική, η εκπαίδευση, η έρευνα και η καινοτομία.
Ενθαρρύνοντας τις χώρες να συνενώσουν πόρους και να υιοθετήσουν μια
διατομεακή προσέγγιση πολυεπίπεδης διακυβέρνησης, οι μακροπεριφερειακές
στρατηγικές της ΕΕ αντιμετωπίζουν προκλήσεις που καμία χώρα δεν μπορεί
να διαχειριστεί μόνη της. Οι στρατηγικές αυτές υποστηρίζουν την πράσινη,
ψηφιακή και δίκαιη μετάβαση, την περιφερειακή ανάπτυξη και την οικονομική
μεγέθυνση.
Η Στρατηγική για την Αδριατική και το Ιόνιο είναι μοναδική: οι υποψήφιες
χώρες υπερτερούν αριθμητικά των κρατών-μελών και η περιοχή αντιμετωπίζει
σημαντικές κοινωνικοοικονομικές ανισότητες. Κοινές προκλήσεις –όπως η
κλιματική αλλαγή, τα θαλάσσια απορρίμματα, η ρύπανση και τα απόβλητα–
απαιτούν συντονισμένες, διασυνοριακές λύσεις. Η βαθύτερη συνεργασία στους
τομείς των μεταφορών, της ενέργειας και του βιώσιμου τουρισμού μπορεί να
απελευθερώσει αναπτυξιακές δυνατότητες, ενώ μια συνεκτική περιφερειακή
προσέγγιση συμβάλλει στη μείωση των κοινωνικών ανισοτήτων. Οι χώρες
των Δυτικών Βαλκανίων επωφελούνται από τη συνεργασία σε πέντε βασικούς
άξονες, προωθώντας την ενταξιακή τους πορεία και συμβάλλοντας στον στόχο
της κλιματικής ουδετερότητας έως το 2050, όπως ορίζεται στην Ευρωπαϊκή
Πράσινη Συμφωνία.
Η περιοχή διαθέτει πλούσια ιστορική και πολιτιστική κληρονομιά, άφθο
νους φυσικούς πόρους και υψηλή βιοποικιλότητα, με σημαντικό δυναμικό
σε ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και ποιοτική αγροδιατροφική παραγωγή.
ώστόσο, αντιμετωπίζει σοβαρές προκλήσεις: η κλιματική αλλαγή απειλεί να
αυξήσει τις θερμοκρασίες έως και κατά 4°C μέχρι το τέλος του αιώνα, οι
πυρκαγιές και οι ξηρασίες είναι συχνές, ενώ τα συστήματα μεταφορών και
ενέργειας παραμένουν κατακερματισμένα και απαρχαιωμένα. Η επιτάχυνση
της πράσινης μετάβασης είναι επιτακτική. Πρέπει να αναπτυχθούν βιώσιμες
αλιευτικές και υδατοκαλλιεργητικές πρακτικές και να αποτραπεί η υπεραλίευ
ση. Οι αρνητικές συνέπειες του μαζικού τουρισμού υπογραμμίζουν την ανάγκη
για συντονισμένη και βιώσιμη διαχείριση.
Η ένταξη των υποψήφιων χωρών των Δυτικών Βαλκανίων στην ΕΕ απο
τελεί ύψιστη προτεραιότητα, αλλά η διαδικασία διεύρυνσης υπήρξε αργή. Το
κατά κεφαλήν ΑΕΠ της περιοχής αντιστοιχεί μόλις στο 35% του μέσου όρου
της ΕΕ, περιορίζοντας τους πόρους για μεταρρυθμίσεις και ενισχύοντας τη
μετανάστευση και την αποδημία. Η οικονομική σύγκλιση απαιτεί αυξημένες
επενδύσεις και βελτίωση της απορροφητικής ικανότητας. Για τα νέα και λιγό
τερο ανεπτυγμένα κράτη-μέλη, η Πολιτική Συνοχής της ΕΕ αποτελεί το βασικό
εργαλείο μείωσης των ανισοτήτων.
Οι πρόσφατες κρίσεις, συμπεριλαμβανομένου του πολέμου της Ρωσίας
κατά της Ουκρανίας, έχουν δημιουργήσει ένα πιο ασταθές γεωπολιτικό περι
βάλλον. Ο κύριος στόχος της στρατηγικής παραμένει η προώθηση της οικονο
μικής και κοινωνικής ευημερίας μέσω της ενίσχυσης της ελκυστικότητας, της
ανταγωνιστικότητας και της διασυνδεσιμότητας. ώστόσο, απαιτείται επικαι
ροποίηση για την αντιμετώπιση των νέων προκλήσεων. Μετά από δέκα χρόνια
προόδου, είναι καιρός να προσαρμοστεί η στρατηγική με αναζωογονημένη
πολυεπίπεδη δομή διακυβέρνησης, διευρυμένες προτεραιότητες και ισχυρό
τερους μηχανισμούς παρακολούθησης και αξιολόγησης. Η προσέγγιση είναι
στρατηγική και πολιτική, όχι γραφειοκρατική, επιτρέποντας σταδιακή τομεακή
ενσωμάτωση –κυρίως σε περιβάλλον, κλιματική αλλαγή, διασυνδεσιμότητα,
ενέργεια, μεταφορές και καινοτομία– ενισχύοντας παράλληλα την ευρωπαϊκή
παρουσία και τις επενδύσεις. Πέρα από την ανάπτυξη και τις θέσεις εργασίας,
η στρατηγική ενισχύει τη περιφερειακή συνεργασία, επιλύει διμερή ζητήματα,
προάγει τη σταθερότητα και υποστηρίζει την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση. Με
δημιουργικότητα, το μοντέλο αυτό μπορεί να επεκταθεί και σε άλλους τομείς,
ενισχύοντας τη θεσμική ικανότητα και την ουσιαστική εταιρική σχέση μεταξύ
ΕΕ και Δυτικών Βαλκανίων.
Η Επιτροπή οφείλει να συνεχίσει να παρέχει υποστήριξη και καθοδήγηση
στους εταίρους, επενδύοντας πόρους για την επίτευξη των στόχων της στρα
τηγικής. Τελικά, η ευθύνη υλοποίησης ανήκει στις συμμετέχουσες χώρες και η
υψηλού επιπέδου μακροπρόθεσμη πολιτική δέσμευση όλων είναι καθοριστική
για την επιτυχία.
Σήμερα, η διεύρυνση ακολουθεί μια κάθετη δομή: οι χώρες προχωρούν από
συμφωνίες σύνδεσης σε καθεστώς υποψήφιας χώρας, σε ενταξιακές διαπραγ
ματεύσεις και τελικά σε πλήρη ένταξη. Αν και αυτή η προσέγγιση δεν πρέπει
να εγκαταλειφθεί, η συμπλήρωσή της με ένα «οριζόντιο» μοντέλο ενσωμά
τωσης θα μπορούσε να αναζωογονήσει τη διαδικασία. Η σταδιακή οριζόντια
ενσωμάτωση συνάδει με την τάση της ΕΕ προς διαφοροποιημένη ολοκλήρω
ση, θα μπορούσε να διατηρήσει το Ηνωμένο Βασίλειο στενά συνδεδεμένο
και να φέρει πιο κοντά χώρες χωρίς άμεση προοπτική ένταξης. Η περαιτέρω
μεταρρύθμιση της μεθοδολογίας διεύρυνσης θα μπορούσε να αντιμετωπίσει
φαινόμενα δημοκρατικής οπισθοδρόμησης και προβλήματα κράτους δικαίου
στα Δυτικά Βαλκάνια, αυξάνοντας το κόστος μη συμμόρφωσης, ενισχύοντας
τη θεσμική ικανότητα και περιορίζοντας πρακτικές κρατικής αιχμαλωσίας.
Το αναθεωρημένο Σχέδιο Δράσης της Στρατηγικής για την Αδριατική και
το Ιόνιο, που εγκρίθηκε το 2025, προσφέρει λύσεις και νέες ιδέες για την
αντιμετώπιση των προκλήσεων και την αξιοποίηση των ευκαιριών της περιο
χής. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή στηρίζει σθεναρά αυτές τις προσπάθειες και το
αναθεωρημένο Σχέδιο Δράσης.
Η τετραετής καθημερινή συνεργασία μου με τον Γεώργιο Εμμανου
ήλ υπήρξε ένα πολύτιμο μάθημα Ευρωπαϊκής στρατηγικής συνέπειας και
προοδευτικού οράματος, γεφυρώνοντας αποτελεσματικά το σύνθετο χάσμα
μεταξύ της πολιτικής συνοχής και της πολιτικής διεύρυνσης της ΕΕ και του
πραγματικού αντίκτυπου αυτών των πολιτικών στις τοπικές κοινωνίες της
Νοτιοανατολικής Ευρώπης.
Το βιβλίο αυτό αποτελεί μαρτυρία αυτής της κοινής δημιουργικής μας
διαδρομής και συνιστά ουσιαστική συμβολή στον δημόσιο διάλογο για την
κοινωνικοοικονομική ανταγωνιστικότητα και την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση της
Νοτιοανατολικής Ευρώπης, ιδίως μέσα από το πρίσμα της EUSAIR.
Gilles Kittel
Επικεφαλής Ομάδας Νοτιοανατολικής Ευρώπης
Γενική Διεύθυνση Περιφερειακής και Αστικής Πολιτικής/
DG REGIO/Ευρωπαική Επιτροπή
1η Μαρτίου 2026
ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΤΟΥ ΣΥΓΓΡAΦΕΑ ΓΙΩΡΓΟΥ Α. ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ
Το βιβλίο αυτό γράφτηκε ως πράξη μεταφοράς γνώσης και εμπειρίας. ώς
προσπάθεια να αποτυπωθεί, σε μια ενιαία αφήγηση, η βιωματική διαδρομή
τριών δεκαετιών συμμετοχής στον σχεδιασμό και την εφαρμογή ευρωπαϊκών
πολιτικών και προγραμμάτων στην Ελλάδα, στα Βαλκάνια, στη Μεσόγειο, στη
Νοτιοανατολική Ευρώπη. Γράφτηκε ως γέφυρα ανάμεσα στην υπηρεσιακή
και τεχνοκρατική γνώση, στη ζωντανή εμπειρία του πεδίου και στη συλλογική
κοινωνική και πολιτική σκέψη· ως μια προοδευτική ματιά από την Ελλάδα και
τη Νοτιοανατολική Ευρώπη προς το ευρωπαϊκό τους μέλλον.
Στόχος του δεν είναι μόνο η ανάλυση πολιτικών και θεσμών, αλλά η μετα
φορά μιας εμπειρίας εφαρμοσμένων ευρωπαϊκών πολιτικών: των ορίων, των
αντιφάσεων, των δυνατοτήτων και των πραγματικών ανθρώπινων και θεσμικών
διακυβευμάτων που λανθάνουν πίσω από κάθε «στρατηγική», κάθε «πολιτι
κή», κάθε «πρόγραμμα», κάθε «πυλώνα». Να φωτιστεί το πώς οι ευρωπαϊκές
πολιτικές γίνονται πράξη μέσα από συνεργασίες, συγκρούσεις, συμβιβασμούς
και, κυρίως, μέσα από ανθρώπους.
Το βιβλίο αυτό δεν γράφτηκε μόνο για να αποτυπώσει μια διαδρομή, αλλά
κυρίως για να συμβάλει σε έναν αναγκαίο διάλογο για το αύριο. Η νέα προ
γραμματική περίοδος 2028-2035, ο σχεδιασμός της οποίας έχει ήδη ξεκινήσει
στους θεσμούς των Βρυξελλών και επεκτείνεται στις χώρες και στις περι
φέρειες, δεν είναι απλώς ένας ακόμη ευρωπαϊκός κύκλος χρηματοδότησης·
αποτελεί ένα κρίσιμο σταυροδρόμι για τη διαμόρφωση των νέων πολιτικών
και των πόρων που θα τις στηρίξουν. Είναι ένα σταυροδρόμι για το τι Ευρώπη
θέλουμε και για τη θέση που μπορεί να κατακτήσει σε αυτήν η Ελλάδα και η
Νοτιοανατολική Ευρώπη.
Οι αναλύσεις, οι προτάσεις και οι προβληματισμοί που ακολουθούν
φιλοδοξούν να λειτουργήσουν ως εργαλείο σκέψης και δράσης για όσους
σχεδιάζουν, υλοποιούν και διεκδικούν πολιτικές συνοχής, βιώσιμης ανάπτυξης
και δημοκρατικής διακυβέρνησης. Στόχος μου είναι το βιβλίο να αποτελέσει
μια γέφυρα ανάμεσα στον στρατηγικό σχεδιασμό και στην πράξη, ανάμεσα
στην ευρωπαϊκή πολιτική και την τοπική πραγματικότητα, ώστε η περίοδος
2028-2035 να μη χαθεί ως μια ακόμη «τεχνική» φάση, αλλά να μετατραπεί
σε ευκαιρία πραγματικής σύγκλισης, κοινωνικής δικαιοσύνης και θεσμικής
ωρίμανσης της ειρηνικής συνύπαρξης και βιώσιμης ανάπτυξης για την Ελλάδα
και τους γείτονες της Νοτιοανατολικής Ευρώπης.
Οφείλω βαθιά ευγνωμοσύνη σε όλους εκείνους με τους οποίους συνεργά
στηκα όλα αυτά τα χρόνια: εργαζομένους και αιρετούς, στελέχη δημόσιων, ιδι
ωτικών, κοινωνικών και επιστημονικών φορέων, στην Ελλάδα, στα Βαλκάνια,
στη Μεσόγειο και στην Ευρώπη. Σε όλους όσοι, συχνά μακριά από τα φώτα
της δημοσιότητας, εργάστηκαν και κράτησαν ζωντανή την ιδέα ότι η Ευρώπη
μπορεί να γίνει χώρος συνεργασίας, συνοχής και προόδου.
Ιδιαίτερες ευχαριστίες οφείλω σε εκείνους που στάθηκαν άμεσοι συνερ
γάτες και συνοδοιπόροι στη συγγραφή αυτού του βιβλίου, αναλαμβάνοντας
τον σχολιασμό επιμέρους ενοτήτων, συμβάλλοντας ουσιαστικά στη διαμόρ
φωσή του: την Ιωάννα Μουλίου-Niessler, από το European Health and Digital
Executive Agency, τον Θέμη Χατζηκωνσταντίνου και τον Αλέξανδρο Σαμα
ρά από τη Διαχειριστική Αρχή των Ευρωπαϊκών Προγραμμάτων Interreg,
τον Μiguel Avila Albez από την Regio, τον Δημήτρη Μαθιουδάκη από την
UNDP, την Πηγή Μπράιλα από το Ευρωπαϊκό φεντεραλιστικό κίνημα, τον
Γιάννη Τσιόνα από το Πανεπιστήμιο του Λέουβεν, τη Σοφία Ταπουρίδου από
το ΥΜΑΘ, και τον Κώστα Φωτεινάκη από τους «ΝatureFriends».
Η κριτική τους ματιά, οι κοινές εμπειρίες μας και η εμπιστοσύνη τους
έδωσαν στο βιβλίο αυτό βάθος, ισορροπία και συλλογικότητα.
Το βιβλίο αυτό αφιερώνεται στη μνήμη του αείμνηστου καθηγητή και
μέντορά μου στα νεανικά χρόνια των σπουδών μου, πρώην Πρύτανη του Πανε
πιστημίου Μακεδονίας, Μιχάλη Χατζηπροκοπίου. Σε εκείνον που πρώτος μου
δίδαξε ότι η γνώση και η εργασία δεν έχουν νόημα χωρίς κοινωνικό σκοπό
και ότι η Ευρώπη είναι, πριν απ’ όλα, ένα προοδευτικό πολιτικό και ηθικό
εγχείρημα.
Γιώργος Α. Εμμανουήλ