-
Στο σημείο όπου συναντώνται τα σύνορα της Ελλάδας, της Αλβανίας και της Βόρειας Μακεδονίας, η λεκάνη των Πρεσπών αποτελεί έναν σπάνιο υγρότοπο διεθνούς σημασίας. Αποτελεί επίσης και ένα μοναδικό «ζωντανό εργαστήρι», όπου δοκιμάζεται στην πράξη η ιδέα ότι η φύση δεν γνωρίζει σύνορα και ότι η συνεργασία μπορεί να ανθίσει ακόμη και σε περίπλοκες γεωπολιτικά περιοχές.Η ιστορία της διασυνοριακής συνεργασίας στην περιοχή δεν ξεκίνησε από τα γραφεία των υπουργείων, αλλά από τη βάση. Στις αρχές του 2000, περιβαλλοντικές οργανώσεις και τοπικοί φορείς έθεσαν τα θεμέλια, οδηγώντας στην ιστορική Διακήρυξη των Πρωθυπουργών για τη δημιουργία του Πάρκου Πρεσπών, της πρώτης διασυνοριακής προστατευόμενης περιοχής στα Βαλκάνια. Το ξεχωριστό στοιχείο αυτής της πρώτης περιόδου ήταν η ισότιμη συμμετοχή: κυβερνήσεις, ΜΚΟ και τοπικές κοινότητες κάθονταν στο ίδιο τραπέζι, χτίζοντας σχέσεις εμπιστοσύνης σε μια περιοχή που για δεκαετίες την χώριζαν συρματοπλέγματα του Ψυχρού πολέμου.
Με την πάροδο των ετών, η ανάγκη για πιο σταθερές δομές έγινε επιτακτική. Η Διακρατική Συμφωνία του 2010, η οποία τέθηκε σε ισχύ το 2019, οδήγησε στη δημιουργία του Πάρκου Πρεσπών με επίσημα πλέον όργανα που συνεδριάζουν για κρίσιμα ζητήματα, όπως η διαχείριση των υδάτων και η προστασία της βιοποικιλότητας. Ωστόσο, οι γραφειοκρατικές καθυστερήσεις και οι πολιτικές αλλαγές έδειξαν ότι οι διακρατικές συμφωνίες, αν και απαραίτητες, συχνά δεν αρκούν για την επίλυση των προβλημάτων που έχουν πλέον ενταθεί λόγω και της κλιματικής αλλαγής.
Σε αυτή την πρόκληση οι Δήμοι της περιοχής κι από τις τρεις χώρες έχουν μια πρόταση που φιλοδοξεί να αλλάξει τα δεδομένα: τη δημιουργία ενός Ευρωπαϊκού Ομίλου Εδαφικής Συνεργασίας (EGTC – ΕΟΕΣ). Πρόκειται για ένα νομικό εργαλείο της Ευρωπαϊκής Ένωσης που μπορεί να λύσει τα χέρια των Δήμων της περιοχής για την βιώσιμη ανάπτυξη της διασυνοριακής περιοχής μαζί με την προστασία της βιοποικιλότητάς της. Μέσω του ΕΟΕΣ Πρεσπών, οι δήμοι των τριών χωρών θα αποκτήσουν νομική υπόσταση ως ενιαίο σώμα, με αρμοδιότητες στο σύνολο της διασυνοριακής περιοχής αλλά και τη δυνατότητα να διεκδικούν και να διαχειρίζονται ευρωπαϊκά κονδύλια αυτόνομα: ο ΕΟΕΣ Πρεσπών θα μπορεί να υλοποιεί έργα που βελτιώνουν τη ζωή των κατοίκων, όπως υποδομές, υπηρεσίες κοινής ωφέλειας και δράσεις οικοτουρισμού, συνδέοντας την οικολογία με την τοπική οικονομία.
Το όραμα για τις Πρέσπες βασίζεται σε επιτυχημένα παραδείγματα από την υπόλοιπη Ευρώπη, όπως αυτό της άλλης διασυνοριακής λίμνης της ευρώπης που μοιράζεται σε τρεις χώρες, της Λίμνης Κωνσταντίας (Bodensee), που μοιράζονται η Γερμανία, η Ελβετία και η Αυστρία. Η εμπειρία εκεί έχει δείξει ότι όταν υπάρχουν ισχυροί θεσμοί και συμμετοχή της τοπικής αυτοδιοίκησης, η διασυνοριακή συνεργασία μπορεί να αντέξει στο χρόνο και να φέρει απτά αποτελέσματα, όπως καθαρότερα νερά και οικονομική και κοινωνική ευημερία.
Εκτός από το παράδειγμα της Κωνσταντίας , υπάρχουν και παραδείγματα ΕΟΕΣ που συνδυάζουν την προστασία και διαχείριση της βιοποικιλότητας με την οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη, με κυριότερο τον Ευρωπαϊκό Όμιλο Εδαφικής Συνεργασίας (ΕΟΕΣ) «ZASNET» μεταξύ Ισπανίας και Πορτογαλίας, ο οποίος πέτυχε να συνδέσει τη βιώσιμη ανάπτυξη με τη βιοποικιλότητα οδηγώντας στη δημιουργία του Διασυνοριακού Αποθέματος Βιόσφαιρας «MesetaIbérica». Παρομοίως, ο ΕΟΕΣ «Alpi Marittime–Mercantour» στα σύνορα Γαλλίας-Ιταλίας, ως ο πρώτος του είδους του για προστατευόμενες περιοχές, εστιάζει σε κοινές επιχειρησιακές δράσεις όπως η επανεισαγωγή άγριας ζωής και ο οικοτουρισμός , ενώ ο ΕΟΕΣ «Duero-Douro» (Ισπανία-Πορτογαλία) στοχεύει στην ολοκληρωμένη διαχείριση περιοχών Natura 2000 παράλληλα με την αγροτική ανάπτυξη.
Η ίδρυση του ΕΟΕΣ Πρεσπών σηματοδοτεί την απαραίτητη θεσμική και επιχειρησιακή «ενηλικίωση» της περιοχής, και επιχειρεί να λύσει τον «γόρδιο δεσμό» της γραφειοκρατίας. Αξιοποιώντας το νομικό οπλοστάσιο του Ευρωπαϊκού Κανονισμού 1082/2006, οι Δήμοι συμπράττουν πλέον υπό μια ενιαία νομική προσωπικότητα, η οποία μπορεί να λειτουργεί και ως άμεσος δικαιούχος κοινοτικών πόρων.. Παράλληλα, το νέο αυτό μοντέλο πολυεπίπεδης διακυβέρνησης λειτουργεί ως ζωτική «γέφυρα» ουσιαστικής σύγκλισης με την Ευρώπη για την Αλβανία και τη Βόρεια Μακεδονία. Μέσω της μεταφοράς τεχνογνωσίας και της κοινής διαχείρισης, οι γειτονικοί Δήμοι ευθυγραμμίζονται έμπρακτα με το ευρωπαϊκό κεκτημένο, μετατρέποντας την καθημερινή συνεργασία σε εργαστήριο θεσμικής ωρίμανσης και ουσιαστικής ανάπτυξης
Οι Πρέσπες φιλοδοξούν να δείξουν τον δρόμο για το πώς τα σύνορα μπορούν να μετατραπούν από εμπόδια σε γέφυρες. Με τη θεσμοθέτηση του ΕΟΕΣ Πρεσπών, η περιοχή ελπίζει να περάσει σε μια νέα εποχή, όπου η προστασία της φύσης και η ευημερία των ανθρώπων θα προχωρούν χέρι-χέρι και στις τρεις πλευρές των συνόρων. Παίρνοντας την τύχη του τόπου στα χέρια τους, οι Δήμοι αποδεικνύουν ότι η κοινή μοίρα που τους ενώνει είναι πιο ισχυρή από τις γραμμές των χαρτών. Το εγχείρημα αυτό αποτελεί φάρο ελπίδας για τα Βαλκάνια, δείχνοντας στην πράξη ότι η ειρηνική συνύπαρξη και η κοινή προκοπή χτίζονται καθημερινά με εργαλείο τη συνεργασία και τον αμοιβαίο σεβασμό.