Το οικονομικό, εμπορικό, κοινωνικό, διακυβέρνησης προφίλ και η κατάταξη κάθε χώρας ως προς του 17 στόχους βιώσιμης ανάπτυξης του ΟΗΕ είναι σημαντικά στοιχεία που καθορίζουν τις επενδυτικές αποφάσεις των δημοσίων οργανισμών, επιχειρήσεων και πολιτών και την διαμόρφωση Ευρωπαικών, Εθνικών, Περιφερειακών και τον προσανατολισμό τοπικών συνεργασιών επί πολιτικών, προγραμμάτων, έργων και δράσεων.
1. Ελλάδα: Υψηλό ανθρώπινο δυναμικό, μη παραγωγικός προσανατολισμός και άνιση, εύθραυστη ευημερία
Η Ελλάδα βρίσκεται περίπου 20–30% κάτω από τον μέσο όρο της ΕΕ-27 σε ΑΕΠ/κεφαλή (PPS). Η μακρά κρίση 2008–2015 άφησε βαθύ αποτύπωμα: το επίπεδο εισοδήματος υποχώρησε αισθητά σε σχέση με την «παλιά ΕΕ», ενώ η σύγκλιση αποκαθίσταται μόνο εν μέρει την τελευταία δεκαετία. Παρά τη βελτίωση μετά το 2015, το χάσμα με τον μέσο ευρωπαϊκό όρο παραμένει.
Σε όρους ανθρώπινης ανάπτυξης, η Ελλάδα κατατάσσεται σταθερά στην κατηγορία «πολύ υψηλή» (HDI > 0,85), με ισχυρές επιδόσεις σε υγεία και εκπαίδευση. Ωστόσο ο κοινωνικός ιστός είναι πιο αδύναμος: η χώρα συγκαταλέγεται στις τρεις χειρότερες της ΕΕ ως προς τον κίνδυνο φτώχειας ή κοινωνικού αποκλεισμού (AROPE/ανισότητες), με ποσοστά γύρω στο 26–30%. Οι ανισότητες και η επισφάλεια στην αγορά εργασίας αποτελούν διαχρονικές προκλήσεις.
Στο επίπεδο δημοκρατικής διακυβέρνησης, η Ελλάδα αναγνωρίζεται ως «Ελεύθερη» (Free) από τη Freedom House, με θετικές τιμές στους δείκτες Voice & Accountability και Rule of Law, αλλά κάτω από τον βόρειο ευρωπαϊκό μέσο όρο. Το πιο έντονο πρόβλημα εντοπίζεται στην ελευθερία των ΜΜΕ: η χώρα καταγράφεται τα τελευταία χρόνια τελευταία μεταξύ των κρατών-μελών της ΕΕ στον Παγκόσμιο Δείκτη Ελευθερίας Τύπου (RSF/Reporters Sans Frontières), με σωρευτικά ζητήματα διαφάνειας ιδιοκτησίας, σχέσεων πολιτικής–ΜΜΕ και προστασίας δημοσιογράφων.
Ο δείκτης 17 Στόχοι βιώσιμης ανάπτυξης του ΟΗΕ (SDG Index) για την Ελλάδα (περίπου 66–67 μονάδες) είναι σημαντικά χαμηλότερος από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο. Τα «κόκκινα» πεδία εντοπίζονται στους στόχους 1 (φτώχεια), 8 (αξιοπρεπής εργασία), 10 (ανισότητες), 13 (κλίμα) και 16 (θεσμοί). Υπάρχουν όμως καλύτερες επιδόσεις σε τομείς όπως η εκπαίδευση και ορισμένες περιβαλλοντικές διαστάσεις.
Στο εμπορικό ισοζύγιο, η Ελλάδα παραδοσιακά εμφανίζει υψηλά ελλείμματα (ιδίως προ κρίσης, με διψήφια ποσοστά του ΑΕΠ). Η περίοδος της ύφεσης οδήγησε σε δραστική μείωση των εισαγωγών και προσωρινή βελτίωση, ωστόσο με τη σταδιακή ανάκαμψη από το 2016 και την άνοδο των τιμών ενέργειας, το εμπορικό έλλειμμα επανέρχεται σε υψηλά επίπεδα. Το παραγωγικό μοντέλο παραμένει εξωστρεφές μόνο μέσω υπηρεσιών (τουρισμός, ναυτιλία, real estate), αλλά με αδύναμο βιομηχανικό υπόβαθρο και μεγάλη εξάρτηση από εισαγόμενη ενέργεια, καύσιμα και άλλα ενδιάμεσα αγαθά, όπως εισαγωγές μηχανημάτων, εξοπλισμός τροφίμων, ζωοτροφές, ΙΤ, χημικά, κα .
2. Κύπρος: Υψηλό εισόδημα, χρόνια εξωτερικά ελλείμματα
Η Κύπρος βρίσκεται λίγο κάτω από τον μέσο όρο της ΕΕ σε ΑΕΠ/κεφαλή (PPS), με διαφορά μικρότερη του 10%. Παρά την τραπεζική κρίση των αρχών της δεκαετίας του 2010, η οικονομία κατάφερε να ανακάμψει και να σταθεροποιηθεί σε επίπεδο «άνω της μέσης» εισοδηματικής κλίμακας για την περιφέρεια της ΝΑ Ευρώπης.
Ο ΗDI /Ό δείκτης Ανθρώπινης Ανάπτυξης της Κύπρου είναι επίσης στην κατηγορία «πολύ υψηλή», με επιδόσεις παρόμοιες με άλλες μεσογειακές χώρες της ΕΕ. Η φτώχεια και ο κοινωνικός αποκλεισμός κινούνται γύρω από τον μέσο όρο της ΕΕ, χωρίς τα ακραία επίπεδα της Ελλάδας, Βουλγαρίας ή Ρουμανίας, αλλά με ορατές πλευρές ευαλωτότητας σε νέους, μακροχρόνια άνεργους και νοικοκυριά με στεγαστικό βάρος.
Στο θεσμικό επίπεδο, η Κύπρος χαρακτηρίζεται σταθερά «Ελεύθερη» και εμφανίζει θετικές τιμές σε Rule of Law και Control of Corruption, αν και υφίστανται ανησυχίες για τη διαπλοκή χρήματος–πολιτικής και τη διαφάνεια στο τραπεζικό/χρηματοοικονομικό σύστημα. Η ελευθερία των ΜΜΕ βρίσκεται κοντά στο ευρωπαϊκό median, χωρίς τις ακραίες αποκλίσεις της Ελλάδας, αλλά και χωρίς τις πολύ υψηλές επιδόσεις των βόρειων χωρών.
Ο δείκτης 17 Στόχοι βιώσιμης ανάπτυξης/ΣΒΑ του ΟΗΕ της Κύπρου (περί τις 62–63 μονάδες) είναι κάτω από τον μέσο ευρωπαϊκό όρο, με υστερήσεις σε ζητήματα περιβάλλοντος, αστικής διάχυσης και χωροταξικού σχεδιασμού, καθώς και σε ανισότητες και θεσμούς. Η πρόοδος υλοποίησης των ΣΒΑ είναι υπαρκτή αλλά όχι επαρκής για να κλείσει ταχέως το χάσμα με τον ευρωπαϊκό μέσο όρο.
Το εμπορικό ισοζύγιο της Κύπρου παρουσιάζει χρόνιο και υψηλό έλλειμμα σε όλη την εξεταζόμενη περίοδο. Η έντονη εξάρτηση από εισαγόμενα αγαθά, σε συνδυασμό με τον ρόλο της χώρας ως διεθνούς χρηματοοικονομικού και υπηρεσιακού κέντρου, σημαίνει ότι η ισορροπία του εξωτερικού τομέα στηρίζεται κυρίως στο ισοζύγιο υπηρεσιών και ροών κεφαλαίου, όχι σε βιομηχανικές ή αγροτικές εξαγωγές.
3. Ιταλία: Μεγάλη οικονομία, δομικές ανισότητες και περιβαλλοντικές προκλήσεις
Η Ιταλία, ως μία από τις μεγαλύτερες οικονομίες της ΕΕ, βρίσκεται λίγο κάτω από τον μέσο όρο της Ένωσης σε ΑΕΠ/κεφαλή (PPS), με επίμονο πρόβλημα χαμηλής παραγωγικότητας και αναιμικής μακροχρόνιας ανάπτυξης. Οι περιφερειακές ανισότητες μεταξύ Βορρά και Νότου παραμένουν έντονες.
Ο HDI δεικτης ανθρώπινης ανάπτυξης του ΟΗΕ είναι υψηλός, με ισχυρά δημόσια συστήματα υγείας και εκπαίδευσης, ενώ ο Social Progress Index κατατάσσει την Ιταλία στο άνω μισό των χωρών. Ωστόσο, η νεανική ανεργία και ο μακροχρόνιος αποκλεισμός σε ορισμένες περιφέρειες περιορίζουν την κοινωνική κινητικότητα.
Στο πεδίο της δημοκρατίας και των ΜΜΕ, η Ιταλία κατατάσσεται ως «Ελεύθερη», αλλά παρουσιάζει τάσεις επιδείνωσης στην ελευθερία του Τύπου και στην πολυφωνία, με το RSF (Reporters Sans Frontières) να καταγράφει πτώση τα τελευταία χρόνια. Οι δείκτες WGI (World Governance Indicators) σύνολο έξι δεικτών της Παγκόσμιας Τράπεζας, εμφανίζουν θετικές αλλά όχι εξαιρετικές τιμές, με επίμονα ζητήματα διαφθοράς και βραδύτητας της δικαιοσύνης.
Ο δείκτης ΣΒΑ Στόχοι βιώσιμης Ανάπτυξης του ΟΗΕ (περί τις 72–73 μονάδες) τοποθετεί την Ιταλία στο άνω μισό της ευρωπαϊκής κατάταξης, χωρίς όμως να φτάνει τις επιδόσεις των βόρειων πρωταθλητών. Τα βασικά ελλείμματα αφορούν το κλίμα, τη βιώσιμη κινητικότητα, τις ανισότητες και τις θεσμικές μεταρρυθμίσεις.
Η Ιταλία ξεχωρίζει ως προς το εμπορικό ισοζύγιο: μετά από περιόδους μικρών ελλειμμάτων ή ισορροπίας, η χώρα έχει διαμορφώσει τα τελευταία χρόνια σταθερό πλεόνασμα, χάρη στη διεθνή ανταγωνιστικότητα της βιομηχανίας της (μηχανήματα, αυτοκινητοβιομηχανία, σχεδιαστικά προϊόντα, αγροδιατροφικά υψηλής προστιθέμενης αξίας).
4. Σλοβενία: Ο «ήσυχος πρωταθλητής» της περιοχής
Η Σλοβενία είναι η χώρα της ΝΑ Ευρώπης με τη μεγαλύτερη σύγκλιση προς τον πυρήνα της ΕΕ: το ΑΕΠ/κεφαλή της φθάνει περίπου στο 92% του μέσου όρου ΕΕ-27, με συνεχή ανοδική πορεία μετά το 2015. Σε όρους εισοδηματικού και θεσμικού επιπέδου, η Σλοβενία βρίσκεται πλησιέστερα στις βόρειες χώρες παρά στον βαλκανικό περίγυρο.
Ο HDI/ Δείκτης Ανθρώπινης Ανάπτυξης του ΟΗΕ, είναι πολύ υψηλός και ο Social Progress Index κατατάσσει τη χώρα στο άνω μέρος της ευρωπαϊκής κλίμακας. Οι δημόσιες υπηρεσίες, η κοινωνική προστασία και η πρόσβαση σε δικαιώματα εμφανίζονται ιδιαίτερα ανεπτυγμένες.
Σε επίπεδο δημοκρατίας και ΜΜΕ, η Σλοβενία αξιολογείται ως «Ελεύθερη», με θετικούς δείκτες WGI (World Governance Indicators) και σαφή βελτίωση στον δείκτη Ελευθερίας Τύπου τα τελευταία χρόνια. Παρά τις περιόδους πολιτικής έντασης, οι θεσμοί αποδεικνύονται ανθεκτικοί.
Στον δείκτη ΣΒΑ Στόχοι βιώσιμης Ανάπτυξης του ΟΗΕ , η Σλοβενία επιτυγχάνει σκορ περίπου 73,8 μονάδες και ανήκει στην πρώτη δεκάδα της Ευρώπης, ευρισκόμενη πάνω από τον μέσο όρο ΕΕ σχεδόν σε όλους τους στόχους. Η χώρα βρίσκεται πολύ κοντά σε πλήρη επίτευξη επιμέρους ΣΒΑ που σχετίζονται με εκπαίδευση, υγεία και κοινωνική προστασία, ενώ οι κύριες προκλήσεις αφορούν το κλίμα και ορισμένες πτυχές των παραγωγικών/καταναλωτικών προτύπων.
Το εμπορικό ισοζύγιο της Σλοβενίας έχει μεταβληθεί εντυπωσιακά: από ελλείμματα την περίοδο 2000–2008, η χώρα πέρασε σε σταθερά πλεονάσματα μετά την κρίση, στηριζόμενη σε εξαγωγική βιομηχανία έντασης τεχνολογίας και σε ισχυρή διασύνδεση με τις γερμανικές και ιταλικές αλυσίδες αξίας.
5. Κροατία: Από την περιφέρεια στην ομάδα σύγκλισης
Η Κροατία έχει σημειώσει αξιοσημείωτη πρόοδο, ανεβαίνοντας από περίπου 50–55% του ΜΟ ΕΕ σε ΑΕΠ/κεφαλή στις αρχές της δεκαετίας του 2000 σε 75–80% σήμερα. Η ένταξη στην ΕΕ το 2013 επιτάχυνε τη σύγκλιση, μέσω επενδύσεων, τουρισμού και πρόσβασης σε ενιαία αγορά και Ταμεία.
Ο HDI Δείκτης Ανθρώπινης Ανάπτυξης του ΟΗΕ της χώρας είναι υψηλός, με πολύ καλές επιδόσεις σε βασικές ανθρώπινες ανάγκες και κοινωνική προστασία, αν και τα πεδία «Ευκαιρίες» και «Προσωπικά δικαιώματα» στο SPI εμφανίζουν κάποια ελλείμματα σε σχέση με τις πλέον ανεπτυγμένες χώρες της ΕΕ.
Η Κροατία αξιολογείται ως «Ελεύθερη» δημοκρατία, με θετικούς αλλά μέτριους δείκτες WGI (World Governance Indicators), και με προκλήσεις στο δικαστικό σύστημα και τη διαφθορά. Η θέση της στον δείκτη Ελευθερίας Τύπου είναι μεσαία, χωρίς ακραίες αποκλίσεις.
Στον δείκτη ΣΒΑ/, Δείκτης των στόχων βιώσιμης Ανάπτυξης του ΟΗΕ η Κροατία (περίπου 72,4 μονάδες) ανήκει στις χώρες με πολύ καλή επίδοση στη ΝΑ Ευρώπη, κοντά στην Ιταλία και λίγο χαμηλότερα από τη Σλοβενία. Ισχυρά σημεία είναι η εκπαίδευση, η υγεία, η βασική υποδομή και η κοινωνική προστασία, ενώ υστερήσεις εμφανίζονται σε ανισότητες και κλιματική πολιτική.
Στο εμπορικό ισοζύγιο, η χώρα ξεκίνησε με επίμονα ελλείμματα στη δεκαετία του 2000, αλλά μετά την ένταξη στην ΕΕ παρατηρείται σημαντική βελτίωση, με ορισμένα έτη σχεδόν ισορροπία. Ο τουρισμός και οι συναφείς υπηρεσίες διαδραματίζουν κεντρικό ρόλο στην εξωτερική της θέση.
6. Βουλγαρία: Γρήγορη σύγκλιση, επίμονες κοινωνικές ανισότητες
Η Βουλγαρία παραμένει η χώρα με το χαμηλότερο ΑΕΠ/κεφαλή στην ΕΕ, περίπου 34% κάτω από τον μέσο όρο. Ωστόσο, από την ένταξη στην ΕΕ (2007) μέχρι σήμερα έχει επιτύχει σημαντική σύγκλιση, σχεδόν διπλασιάζοντας την τιμή της σε PPS.
Σε επίπεδο ανθρώπινης ανάπτυξης, ο HDI/ Δείκτης Ανθρώπινης Ανάπτυξης του ΟΗΕ είναι υψηλός, αλλά η κοινωνική πρόοδος (SPI) εμφανίζει σημαντικά ελλείμματα ειδικά στο σκέλος «Ευκαιρίες» και στις περιφερειακές ανισότητες. Η Βουλγαρία έχει το υψηλότερο ποσοστό πληθυσμού σε κίνδυνο φτώχειας ή κοινωνικού αποκλεισμού στην ΕΕ (πάνω από 30%), με έντονες χωρικές/εθνοτικές διαφοροποιήσεις.
Η χώρα αξιολογείται ως «Ελεύθερη» από τη Freedom House, αλλά με χαμηλές τιμές σε WGI (Rule of Law, Control of Corruption). Στον δείκτη Ελευθερίας Τύπου (RSF-Reporters Sans Frontières), ωστόσο, έχει σημειωθεί σαφής βελτίωση, ανεβαίνοντας αρκετές θέσεις τα τελευταία χρόνια.
Ο δείκτης ΣΒΑ Δείκτης των στόχων βιώσιμης Ανάπτυξης του ΟΗΕ (περίπου 63 μονάδες) τοποθετεί τη Βουλγαρία κάτω από τον μέσο όρο Ευρώπης, με μεγάλα κενά σε ΣΒΑ 1 (φτώχεια), 8 (εργασία), 10 (ανισότητες) και 16 (θεσμοί). Παρά την οικονομική σύγκλιση, το κοινωνικό και θεσμικό κεφάλαιο παραμένει αδύναμο.
Το εμπορικό ισοζύγιο έχει βελτιωθεί σημαντικά: από επίμονα ελλείμματα στις αρχές της δεκαετίας του 2000, η Βουλγαρία έχει μετατραπεί σε σχετικά εξαγωγική οικονομία, με μικρά πλεονάσματα ή ισορροπημένη θέση σε αρκετές χρονιές, λόγω αναβάθμισης της βιομηχανικής βάσης και εξαγωγών προς την ΕΕ.
7. Ρουμανία: Ταχεία σύγκλιση με κοινωνικές εντάσεις
Η Ρουμανία έχει καταγράψει από τις μεγαλύτερες αυξήσεις σε ΑΕΠ/κεφαλή (PPS) στην ΕΕ την τελευταία εικοσαετία, ανεβαίνοντας από ~35–40% του ΜΟ ΕΕ σε περίπου 75–80% σήμερα. Παρ’ όλα αυτά παραμένει 20–25% κάτω από τον μέσο όρο της Ένωσης.
Ο HDI /Δείκτης Ανθρώπινης Ανάπτυξης του ΟΗΕ είναι πολύ υψηλός και η πρόοδος σε ανθρώπινη ανάπτυξη μεγάλη. Παρ’ όλα αυτά, η χώρα εμφανίζει υψηλά ποσοστά φτώχειας (AROPE κοντά στο 28–30%), ιδιαίτερα στις αγροτικές περιοχές και στη ρουμανική περιφέρεια. Το SPI καταγράφει υστερήσεις σε κοινωνική ένταξη και ποιότητα θεσμών.
Η Ρουμανία αξιολογείται ως «Ελεύθερη», αλλά τόσο οι δείκτες WGI (World Governance Indicators) όσο και οι περιοδικές εκθέσεις για το κράτος δικαίου υπογραμμίζουν συνεχιζόμενα προβλήματα διαφθοράς, ανεξαρτησίας δικαιοσύνης και σταθερότητας θεσμών.
Ο δείκτης ΣΒΑ/ Δείκτης των στόχων βιώσιμης Ανάπτυξης του ΟΗΕ (περί τις 64 μονάδες) εμφανίζει σημαντικό κενό σε σχέση με τον μέσο όρο ΕΕ, με μεγαλύτερες υστερήσεις σε ΣΒΑ κοινωνικής συνοχής και θεσμών. Υπάρχουν όμως βελτιώσεις σε υποδομές, ψηφιοποίηση και ενέργεια.
Το εμπορικό ισοζύγιο της Ρουμανίας παραμένει ελλειμματικό και μάλιστα έχει επιδεινωθεί μετά το 2015, με αύξηση των εισαγωγών intermediate και καταναλωτικών αγαθών σε ταχύτερο ρυθμό από τις εξαγωγές. Η ενσωμάτωση σε ευρωπαϊκές αλυσίδες αξίας δημιουργεί εξαγωγές, αλλά ταυτόχρονα διευρύνει τη ζήτηση εισαγωγών.
8. Σερβία: Ενδιάμεσος συγκλίνων με θεσμικές αδυναμίες
Η Σερβία βρίσκεται περίπου στο 50–55% του μέσου ΑΕΠ/κεφαλή της ΕΕ-27, μετά από σταθερή αλλά όχι θεαματική σύγκλιση. Ο HDI/ Δείκτης Ανθρώπινης Ανάπτυξης του ΟΗΕ της είναι υψηλός, αλλά ο SPI εντοπίζει κενά σε δικαιώματα, ευκαιρίες και θεσμούς.
Η χώρα χαρακτηρίζεται ως «Partly Free»/μερικώς ελεύθερη δημοκρατία από τη Freedom House, με αρνητικές τιμές σε WGI ιδίως σε Voice & Accountability και Rule of Law. Η ελευθερία των ΜΜΕ έχει υποχωρήσει, με ισχυρή πολιτικοποίηση, συγκέντρωση ιδιοκτησίας και πιέσεις προς δημοσιογράφους.
Ο δείκτης ΣΒΑ/ Δείκτης των στόχων βιώσιμης Ανάπτυξης του ΟΗΕ (περί τις 63 μονάδες) είναι κάτω από τον μέσο όρο ΕΕ, αλλά παρουσιάζει θετική τάση σε επιλεγμένους στόχους, όπως οι ΣΒΑ 4 (εκπαίδευση), 9 (βιομηχανία, καινοτομία) και 13 (κλίμα). Το κεντρικό έλλειμμα αφορά τους ΣΒΑ θεσμών, ανισοτήτων και εργασίας.
Το εμπορικό ισοζύγιο της Σερβίας υπήρξε βαθιά ελλειμματικό στις αρχές της δεκαετίας του 2000, αλλά έχει βελτιωθεί μέσω επενδύσεων σε μεταποίηση και εξαγωγική δραστηριότητα (ιδίως στον κλάδο αυτοκινήτου/ηλεκτρονικών εξαρτημάτων). Παρ’ όλα αυτά, η χώρα παραμένει καθαρά ελλειμματική στο εμπόριο αγαθών.
9. Μαυροβούνιο: Μικρή ανοικτή οικονομία με μεγάλα εξωτερικά ελλείμματα
Το Μαυροβούνιο, με ΑΕΠ/κεφαλή περίπου στο 50% του ΜΟ ΕΕ-27, είναι μια μικρή, ιδιαίτερα ανοικτή οικονομία, εξαρτημένη από τον τουρισμό και τις υπηρεσίες. Ο HDI/ Ό δείκτης Ανθρώπινης Ανάπτυξης του είναι υψηλός, αλλά η δομή της οικονομίας παραμένει ευάλωτη σε εξωτερικά σοκ. Θεσμικά, η χώρα κατατάσσεται ως «Partly Free», με σημαντικές αδυναμίες σε κράτος δικαίου, διαφθορά και ανεξαρτησία ΜΜΕ. Οι δείκτες WGI (World Governance Indicators) και οι αξιολογήσεις της ελευθερίας του Τύπου υπογραμμίζουν την εξάρτηση των μέσων από πολιτικο-οικονομικά δίκτυα.
Ο δείκτης ΣΒΑ/ Δείκτης των στόχων βιώσιμης Ανάπτυξης του ΟΗΕ τοποθετεί το Μαυροβούνιο κάτω από τον μέσο ευρωπαϊκό όρο, με ιδιαίτερες υστερήσεις σε ΣΒΑ 8 (εργασία), 10 (ανισότητες) και 16 (θεσμοί), ενώ σε ΣΒΑ σχετιζόμενους με το κλίμα ή την ενέργεια εμφανίζονται μικτές επιδόσεις, εξαρτώμενες από την έντονη τουριστική δραστηριότητα.
Το εμπορικό ισοζύγιο του Μαυροβουνίου είναι χρόνια και εξαιρετικά ελλειμματικό, με εισαγωγές αγαθών (ιδίως ενέργειας, τροφίμων, υλικών) που υπερβαίνουν κατά πολύ τις εξαγωγές. Η εξωτερική ισορροπία βασίζεται στον τουρισμό και σε ροές κεφαλαίου, αλλά όχι σε διατηρήσιμη βιομηχανική βάση.
10. Αλβανία: Πρόοδος με διαρθρωτικά οικονομικά κενά
Η Αλβανία παραμένει σε επίπεδο ΑΕΠ/κεφαλή περίπου στο 35–40% του ΜΟ ΕΕ-27, παρά τη σημαντική σύγκλιση των τελευταίων δύο δεκαετιών. Ο HDI/ Ό δείκτης Ανθρώπινης Ανάπτυξης (0,810) έχει αυξηθεί τόσο ώστε να ενταχθεί πλέον στην κατηγορία «πολύ υψηλή» ανθρώπινη ανάπτυξη, γεγονός εντυπωσιακό αν ληφθεί υπόψη το σημείο εκκίνησης της χώρας.
Ωστόσο, η φτώχεια και ο κοινωνικός αποκλεισμός παραμένουν υψηλοί, με ευρύ φάσμα πληθυσμού σε κίνδυνο, και με έντονη ενεργειακή φτώχεια. ¨Η μαύρη οικονομία¨, η μετανάστευση και η ανισομερής περιφερειακή ανάπτυξη επιβαρύνουν την κοινωνική συνοχή.
Η Αλβανία καταγράφεται ως «Partly Free», με αδυναμίες σε δικαιοσύνη, διαφθορά και θεσμική σταθερότητα. Η ελευθερία των ΜΜΕ παραμένει περιορισμένη, με πιέσεις και συγκέντρωση ιδιοκτησίας.
Στον δείκτη ΣΒΑ/Δείκτης των στόχων βιώσιμης Ανάπτυξης του ΟΗΕ, η χώρα κατατάσσεται κάτω από τον μέσο όρο ΕΕ, με καλύτερες επιδόσεις σε εκπαίδευση, ενέργεια και ορισμένους περιβαλλοντικούς στόχους, αλλά με έντονα κόκκινα σε φτώχεια, εργασία, ανισότητες και θεσμούς.
Το εμπορικό ισοζύγιο της Αλβανίας είναι χρόνια και πολύ ελλειμματικό, συχνά με ελλείμματα άνω του 20% του ΑΕΠ. Το παραγωγικό μοντέλο παραμένει εισαγωγοκεντρικό, με περιορισμένη βιομηχανική και αγροδιατροφική προστιθέμενη αξία και εξαγωγές χαμηλής διαφοροποίησης.
11. Βόρεια Μακεδονία: Μέτρια πρόοδος
Η Βόρεια Μακεδονία κινείται γύρω στο 40% του ΜΟ ΕΕ-27 σε ΑΕΠ/κεφαλή, με σταδιακή αλλά αργή σύγκλιση. Ο HDI/ Ό δείκτης Ανθρώπινης Ανάπτυξης της είναι υψηλός, με καλούς δείκτες υγείας και εκπαίδευσης, παρά το χαμηλότερο επίπεδο εισοδήματος.
Σε επίπεδο θεσμών, η χώρα αξιολογείται ως «Partly Free», με προβλήματα πολιτικής πόλωσης και κράτους δικαίου. Ωστόσο στον δείκτη Ελευθερίας Τύπου έχει σημειωθεί βελτίωση, με τη Βόρεια Μακεδονία να κατατάσσεται γύρω στην 36η θέση παγκοσμίως – την καλύτερη επίδοση μεταξύ των Δυτικών Βαλκανίων.
Ο δείκτης ΣΒΑ/Δείκτης των στόχων βιώσιμης Ανάπτυξης του ΟΗΕ (62,5 μονάδες) την τοποθετεί κάτω από τον μέσο όρο Ευρώπης και χαμηλότερα από την Κύπρο, με δυσκολίες σε φτώχεια, ανισότητες, αγορά εργασίας και θεσμούς, αλλά με θετικές επιδόσεις σε ορισμένους τομείς περιβάλλοντος και κοινωνικών υπηρεσιών.
Το εμπορικό ισοζύγιο της Βόρειας Μακεδονίας υπήρξε για πολλά χρόνια έντονα ελλειμματικό. Η εγκατάσταση εξαγωγικών μονάδων (ιδίως σε αυτοκινητοβιομηχανία και ηλεκτρονικά components) έχει βελτιώσει τη θέση της χώρας, αλλά το ισοζύγιο παραμένει καθαρά αρνητικό.
12. Βοσνία-Ερζεγοβίνη: Πολυεπίπεδο κράτος, περιορισμένη οικονομική βάση
Η Βοσνία-Ερζεγοβίνη παραμένει περίπου στο 35% του ΜΟ ΕΕ-27 σε ΑΕΠ/κεφαλή, με αργή σύγκλιση. Ο HDI/ Ό δείκτης Ανθρώπινης Ανάπτυξης (0,804) έχει βελτιωθεί περίπου κατά 19% από το 2000, οδηγώντας τη χώρα στην κατηγορία «πολύ υψηλής» ανθρώπινης ανάπτυξης.
Θεσμικά, η Βοσνία-Ερζεγοβίνη χαρακτηρίζεται ως «Partly Free», με πολύπλοκη κρατική αρχιτεκτονική (οντότητες, καντόνια) και έντονες εθνοτικές και κομματικές γραμμές που αντανακλώνται και στο τοπίο των ΜΜΕ. Οι δείκτες WGI (World Governance Indicators) παραμένουν χαμηλοί, με αδυναμίες σε Rule of Law και Control of Corruption.
Οι επιδόσεις της χώρας σε ΣΒΑ/Δείκτης των στόχων βιώσιμης Ανάπτυξης του ΟΗΕ είναι κάτω από τον μέσο όρο ΕΕ, με διαρθρωτικά προβλήματα σε φτώχεια, εργασία, ανισότητες και θεσμούς, αν και σημειώνονται βελτιώσεις σε βασικές υπηρεσίες και εκπαίδευση.
Το εμπορικό ισοζύγιο της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης είναι σταθερά ελλειμματικό σε όλη την εξεταζόμενη περίοδο, με περιορισμένη βιομηχανική βάση και εξαγωγές κυρίως πρώτων υλών και χαμηλής προστιθέμενης αξίας προϊόντων.
13. Τουρκία: Μεσαίο εισόδημα, ισχυρός βιομηχανικός τομέας και αυταρχική στροφή
Η Τουρκία, αν και δεν είναι κράτος-μέλος της ΕΕ, αποτελεί καθοριστικό παίκτη στη ΝΑ Ευρώπη και την Ανατολική Μεσόγειο. Σε επίπεδο ΑΕΠ/κεφαλή (PPS) βρίσκεται περίπου 50–60% του ΜΟ ΕΕ-27, με μεγάλες διακυμάνσεις λόγω νομισματικών/μακροοικονομικών κρίσεων. Το συνολικό ΑΕΠ την καθιστά μια από τις μεγαλύτερες οικονομίες της ευρύτερης περιοχής.
Ο HDI/ Ό δείκτης Ανθρώπινης Ανάπτυξης της είναι στην κατηγορία «υψηλής ανθρώπινης ανάπτυξης», με σημαντικά βήματα προόδου σε παιδεία και υγεία, αλλά με αισθητές ανισότητες μεταξύ αστικών κέντρων και αγροτικών/ανατολικών περιοχών. Ο κοινωνικός ιστός δοκιμάζεται από υψηλό πληθωρισμό, ανεργία νέων και έντονη επισφάλεια της μεσαίας τάξης.
Σε επίπεδο δημοκρατίας, η Τουρκία έχει μετακινηθεί σαφώς προς περισσότερο αυταρχικά πρότυπα. Η χώρα αξιολογείται ως «Not Free» ή οριακά πέραν του «Partly Free», με σοβαρές ανησυχίες για κράτος δικαίου, ανεξαρτησία δικαιοσύνης, δικαιώματα αντιπολίτευσης και κοινωνίας των πολιτών. Ο Παγκόσμιος Δείκτης Ελευθερίας Τύπου κατατάσσει την Τουρκία χαμηλά, με εκτεταμένες παραβιάσεις, συλλήψεις δημοσιογράφων και συγκέντρωση μέσων.
Ο δείκτης ΣΒΑ/ Δείκτης των στόχων βιώσιμης Ανάπτυξης του ΟΗΕ για την Τουρκία (περί τις 59 μονάδες) την τοποθετεί σημαντικά κάτω από τον μέσο όρο ΕΕ, με σοβαρές υστερήσεις σε ΣΒΑ 16 (θεσμοί), 5 (ισότητα φύλων), 10 (ανισότητες) και 13 (κλίμα). Υπάρχουν καλύτερες επιδόσεις σε ορισμένα ΣΒΑ που σχετίζονται με υποδομές, ενέργεια και βιομηχανική ανάπτυξη.
Το εμπορικό ισοζύγιο της Τουρκίας είναι γενικά ελλειμματικό, παρά την ισχυρή εξαγωγική της βάση. Η χώρα διαθέτει ανεπτυγμένο βιομηχανικό τομέα (αυτοκινητοβιομηχανία, μηχανολογικά προϊόντα, κλωστοϋφαντουργία, λευκές συσκευές) με σημαντικές εξαγωγές προς την ΕΕ, αλλά η υψηλή ενεργειακή εξάρτηση και οι εισαγωγές intermediate αγαθών οδηγούν σε διαχρονικά ελλείμματα στο εμπορικό ισοζύγιο αγαθών, τα οποία εν μέρει αντισταθμίζονται από τον τουρισμό και άλλες υπηρεσίες.
14. Μάλτα: Μικρή ανεπτυγμένη οικονομία υπηρεσιών
Η Μάλτα είναι μία από τις μικρότερες αλλά πιο ανεπτυγμένες οικονομίες της ΕΕ. Σε ΑΕΠ/κεφαλή (PPS) βρίσκεται άνω του μέσου όρου της Ένωσης, ευρισκόμενη στην ομάδα των χωρών με υψηλή παραγωγή υπηρεσιών, χρηματοοικονομικών δραστηριοτήτων, logistics και ψηφιακής οικονομίας.
Ο HDI/ Ό δείκτης Ανθρώπινης Ανάπτυξης της Μάλτας είναι πολύ υψηλός, με ισχυρή επίδοση σε υγεία και εκπαίδευση. Η φτώχεια κινείται κοντά ή κάτω από τον μέσο όρο της ΕΕ, με αναπτυγμένο σύστημα κοινωνικής προστασίας, παρά τις ενδογενείς πιέσεις της αγοράς στέγης.
Σε επίπεδο θεσμών, η χώρα χαρακτηρίζεται ως «Ελεύθερη», αλλά έχει αντιμετωπίσει σοβαρές συζητήσεις και κριτική σχετικά με το κράτος δικαίου, τη διαφθορά και την ανεξαρτησία της δικαιοσύνης, ιδίως μετά την υπόθεση δολοφονίας της δημοσιογράφου Daphne Caruana Galizia. Οι δείκτες WGI παραμένουν θετικοί, αλλά οι ευρωπαϊκές εκθέσεις για το κράτος δικαίου έχουν επισημάνει διαρθρωτικές αδυναμίες.
Ο δείκτης ΣΒΑ/Δείκτης των στόχων βιώσιμης Ανάπτυξης του ΟΗΕ της Μάλτας βρίσκεται σε επίπεδο κοντινό ή λίγο κάτω από τον μέσο όρο της ΕΕ, με καλές επιδόσεις σε εκπαίδευση και υγεία, αλλά προκλήσεις σε περιβάλλον, αστική ανάπτυξη και θεσμούς.
Το εμπορικό ισοζύγιο της Μάλτας, λόγω της ιδιαίτερης δομής της οικονομίας (υπερβολική σημασία services, shipping, aviation, χρηματοοικονομικές και ψηφιακές υπηρεσίες), παρουσιάζει ιδιόμορφη εικόνα: τα ελλείμματα στο εμπόριο αγαθών αντισταθμίζονται από μεγάλα πλεονάσματα στο ισοζύγιο υπηρεσιών και ροές κεφαλαίων. Η μικρή κλίμακα και η έντονη εξάρτηση από εισαγωγές αγαθών καθιστούν την ανάλυση του εμπορικού ισοζυγίου περισσότερο τεχνική παρά καθαρά συγκριτική.
15. Συνολικό συγκριτικό συμπέρασμα
Στο επίπεδο Εισοδήματος, η περιοχή της ΝΑ Ευρώπης και Ανατολικής Μεσογείου παρουσιάζει πολυεπίπεδη εικόνα:
- Στον «άνω όροφο» βρίσκονται Σλοβενία, Μάλτα, Ιταλία και σε μικρότερο βαθμό η Κύπρος, κοντά ή πάνω από τον μέσο όρο της ΕΕ.
- Στον «ενδιάμεσο όροφο» ανήκουν Ελλάδα, Κροατία, Ρουμανία, Βουλγαρία, Τουρκία, με σημαντική πρόοδο αλλά επίμονο χάσμα.
- Στον «κάτω όροφο» βρίσκονται οι χώρες των Δυτικών Βαλκανίων (Σερβία, Μαυροβούνιο, Αλβανία, Βόρεια Μακεδονία, Βοσνία-Ερζεγοβίνη), με 35–55% του ευρωπαϊκού μέσου ΑΕΠ/κεφαλή.
Σε όρους ανθρώπινης ανάπτυξης, όλες οι χώρες έχουν περάσει στο επίπεδο «υψηλής» ή «πολύ υψηλής» ανάπτυξης, αλλά τα κενά σε εισόδημα, ανισότητες και φτώχεια παραμένουν σημαντικά, ιδίως σε Ελλάδα, Βουλγαρία, Ρουμανία και Δυτικά Βαλκάνια.
Σε επίπεδο δημοκρατίας και θεσμών, οι χώρες-μέλη της ΕΕ της ΝΑ Ευρώπης (πλην Μάλτας/Σλοβενίας) εμφανίζουν σαφείς αδυναμίες σε κράτος δικαίου, διαφθορά και ελευθερία ΜΜΕ, ενώ οι χώρες των Δυτικών Βαλκανίων και πολύ περισσότερο η Τουρκία καταγράφουν ακόμη μεγαλύτερη απόσταση από τα ευρωπαϊκά πρότυπα.
Σε σχέση με τους Στόχους Βιώσιμης Ανάπτυξης, η περιοχή εμφανίζει ένα σταθερό μοτίβο: καλή πρόοδος σε υγεία, εκπαίδευση και βασικές υποδομές, αλλά επίμονες υστερήσεις σε ΣΒΑ που αφορούν φτώχεια, εργασία, ανισότητες, κλίμα και δημοκρατικούς θεσμούς.
Τέλος, στο πεδίο εμπορικού ισοζυγίου, η διάκριση είναι σαφής:
- Λίγες χώρες – κυρίως Ιταλία, Σλοβενία και Κροατία – έχουν καταφέρει να διαμορφώσουν πιο ισορροπημένες ή πλεονασματικές εξωτερικές θέσεις.
- Η πλειονότητα (Ελλάδα, Κύπρος, Ρουμανία, Δυτικά Βαλκάνια, Τουρκία) παραμένει διαρθρωτικά ελλειμματική, με μοντέλα ανάπτυξης που στηρίζονται σε εισαγωγές αγαθών και εξαγωγές υπηρεσιών, χωρίς επαρκή βιομηχανική διαφοροποίηση.
Αυτό το «τριπλό έλλειμμα» – εισοδήματος, ανισοτήτων, δημοκρατικών θεσμών και εμπορικού ισοζυγίου – είναι το βασικό νήμα που διαπερνά την ΝΑ Ευρώπη και την Ανατολική Μεσόγειο, εντάσσοντας τις χώρες σε ένα κοινό, αλλά πολυεπίπεδο, πλαίσιο ευρωπαϊκής σύγκλισης και βιώσιμης μετάβασης.
Βασικές στατιστικές πηγές
Eurostat, GDP per capita inPPS(tec00114), διάφορα έτη.
Eurostat, People at risk of poverty or social exclusion (AROPE), EU-SILC.
World Bank, World Development Indicators (GDP, current account, trade, unemployment), διάφορα έτη.
World Bank, Worldwide Governance Indicators (Voice & Accountability, Rule of Law, Control of Corruption).
Reporters Without Borders (RSF), World Press Freedom Index 2024.
Sustainable Development Solutions Network & Bertelsmann Stiftung, Europe Sustainable Development Report 2025 (SDG Index για Ευρώπη).
Sustainable Development Solutions Network, Sustainable Development Report (Global SDG Index).
OECD & national statistical offices των χωρών Δυτικών Βαλκανίων, διάφορα έτη.
UNDP, Human Development Report 2023/24 και HDI*Statistical Annex (HDI, τάσεις 1990–2023).
Freedom House, Freedom in the World 2025 (country scores & status).
*Ο HDI/Δείκτης Ανθρώπινης Ανάπτυξης του ΟΗΕ αποτελείται από τρεις βασικές διαστάσεις:
1. Υγεία – Προσδόκιμο ζωής
- Αντανακλά το πόσο υγιείς και μακροχρόνια ζουν οι άνθρωποι.
- Περιλαμβάνει σημαντικούς παράγοντες όπως θνησιμότητα, πρόσβαση σε υγειονομική περίθαλψη, περιβάλλον, ποιότητα ζωής και διατροφής κ.λπ.
2. Εκπαίδευση (δύο υπο-δείκτες)
- Μέση διάρκεια εκπαίδευσης (πόσα χρόνια έχουν πάει σχολείο οι ενήλικες κατά μέσο όρο)
- Αναμενόμενη διάρκεια εκπαίδευσης (πόσα χρόνια εκπαίδευσης αναμένεται να λάβει ένα παιδί)
3. Εισόδημα – Κατά κεφαλήν Ακαθάριστο Εθνικό Εισόδημα (GNI per capita)
- Σε όρους «ισοδύναμης αγοραστικής δύναμης» (PPP).
- Αντανακλά το επίπεδο ζωής και την οικονομική δυνατότητα των πολιτών.