Παρέμβαση στην παρουσίαση του βιβλίου του Γιώργου Αντωνίου Εμμανουήλ, με αφορμή το έκτο κεφάλαιο «Η ιστορική εξέλιξη και η επίδραση του Ευρωπαϊκού Φεντεραλισμού».
Η συζήτηση για το μέλλον της Ευρώπης επιστρέφει σήμερα στο θεμελιώδες ερώτημα που συνοδεύει την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση από τις απαρχές της: μπορεί η Ευρώπη να εξελιχθεί από μια ένωση κρατών σε μια πραγματική πολιτική ένωση, ικανή να εγγυηθεί τη δημοκρατία, την ασφάλεια και την ευημερία των πολιτών της;
Το ερώτημα αυτό βρίσκεται στον πυρήνα του έκτου κεφαλαίου του βιβλίου του Γιώργου Αντωνίου Εμμανουήλ, με τίτλο «Η ιστορική εξέλιξη και η επίδραση του Ευρωπαϊκού Φεντεραλισμού», το οποίο αποτέλεσε το αντικείμενο της παρέμβασής μου κατά την παρουσίαση της έκδοσης.
Ο συγγραφέας προσεγγίζει τον ευρωπαϊκό φεντεραλισμό όχι ως μια αφηρημένη πολιτική θεωρία, αλλά ως μια ιστορικά διαμορφωμένη πρόταση υπέρβασης των εθνικών ανταγωνισμών και οικοδόμησης μιας νέας πολιτικής τάξης στην ευρωπαϊκή ήπειρο.
Ανατρέχοντας στις πρώτες ιδέες ευρωπαϊκής ενότητας, από τον Δάντη Αλιγκέρι και τον Βίκτωρα Ουγκώ έως το Πανευρωπαϊκό Κίνημα του Ρίχαρντ Κούντενχοβε-Καλέργκι, αναδεικνύει τη σταδιακή συγκρότηση μιας ευρωπαϊκής πολιτικής συνείδησης, η οποία απέκτησε ιδιαίτερη δυναμική μέσα από τις τραγικές εμπειρίες του 20ού αιώνα.
Κομβική θέση σε αυτή την ιστορική διαδρομή κατέχει το Μανιφέστο του Βεντοτένε του 1941, των Αλτιέρο Σπινέλι και Ερνέστο Ρόσι. Μέσα στη δίνη του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, διατύπωσε μια ριζοσπαστική για την εποχή του θέση: η διαρκής ειρήνη δεν μπορούσε να εξασφαλιστεί αποκλειστικά μέσω της συνεργασίας κυρίαρχων εθνικών κρατών, αλλά προϋπέθετε τη δημιουργία μιας ευρωπαϊκής ομοσπονδίας.
Αυτό αποτελεί και ένα από τα σημαντικότερα συμπεράσματα του κεφαλαίου: ο ευρωπαϊκός φεντεραλισμός γεννήθηκε πρωτίστως ως πολιτική απάντηση στον πόλεμο, στον εθνικισμό και στον αυταρχισμό.
Ο συγγραφέας παρακολουθεί στη συνέχεια την πορεία από την Ευρωπαϊκή Κοινότητα Άνθρακα και Χάλυβα έως τη σημερινή Ευρωπαϊκή Ένωση, αναδεικνύοντας τις σημαντικές θεσμικές κατακτήσεις, αλλά και τις αντιφάσεις της ευρωπαϊκής ενοποίησης. Παράλληλα, αναφέρεται στον ιστορικό και πολιτικό ρόλο της Ένωσης Ευρωπαίων Φεντεραλιστών, του Ευρωπαϊκού Κινήματος, των Νέων Ευρωπαίων Φεντεραλιστών και της Ομάδας Σπινέλι στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η σύνδεση του φεντεραλισμού με την κοινωνική δικαιοσύνη, μέσα από τη σκέψη των Λούτσιο Λέβι και Γκουίντο Μοντάνι. Η διάσταση αυτή υπενθυμίζει ότι η ευρωπαϊκή ομοσπονδιακή προοπτική δεν περιορίζεται στη θεσμική οργάνωση της εξουσίας, αλλά συνδέεται με την κοινωνική συνοχή, την αλληλεγγύη και τη δημοκρατική συμμετοχή.
Η ομοσπονδιακή διάσταση της ευρωπαϊκής θεσμικής αρχιτεκτονικής
Ιδιαίτερη αναφορά αξίζει στην κατηγοριοποίηση των πολιτικών και των αρμοδιοτήτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης που παρουσιάζει ο συγγραφέας, καθώς προσφέρει μια ουσιαστική αποτύπωση της ομοσπονδιακής διάστασης της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης.
Η διάκριση μεταξύ αποκλειστικών, συντρεχουσών και υποστηρικτικών αρμοδιοτήτων, καθώς και των πεδίων που παραμένουν στην ευθύνη των κρατών-μελών, δεν αποτελεί απλώς μια τεχνική ή νομική ταξινόμηση. Αναδεικνύει τον τρόπο με τον οποίο κατανέμεται η άσκηση της εξουσίας μεταξύ ευρωπαϊκού και εθνικού επιπέδου.
Στις αποκλειστικές αρμοδιότητες αναγνωρίζουμε σαφή ομοσπονδιακά χαρακτηριστικά. Στις συντρέχουσες διακρίνουμε τη λογική της πολυεπίπεδης διακυβέρνησης, ενώ στις υποστηρικτικές και στις εθνικές αρμοδιότητες αποτυπώνονται τα όρια της σημερινής ενοποίησης.
Εδώ εντοπίζεται μία από τις σημαντικότερες αντιφάσεις της ευρωπαϊκής αρχιτεκτονικής: ενώ η Ένωση έχει προχωρήσει σε υψηλό βαθμό οικονομικής, νομισματικής και κανονιστικής ενοποίησης, εξακολουθεί να αντιμετωπίζει σημαντικούς περιορισμούς στην πολιτική ένωση, στην κοινή εξωτερική πολιτική και στην άμυνα.
Η νομισματική ένωση χωρίς επαρκή δημοσιονομική και πολιτική ενοποίηση δημιουργεί διαρθρωτικές αδυναμίες. Αντίστοιχα, η αποτελεσματική προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων απαιτεί ισχυρούς, δημοκρατικά νομιμοποιημένους θεσμούς και αξιόπιστους μηχανισμούς λογοδοσίας.
Στο πλαίσιο αυτό, ιδιαίτερη σημασία αποκτά και η αρχή της αιρεσιμότητας για το κράτος δικαίου (Rule of Law Conditionality), η οποία συνδέει την πρόσβαση σε ευρωπαϊκούς πόρους με τον σεβασμό των θεμελιωδών αρχών του κράτους δικαίου. Πρόκειται για μια ουσιαστική έκφραση της ευρωπαϊκής αλληλεγγύης, η οποία δεν μπορεί να αποσυνδέεται από τη θεσμική ευθύνη και τη δημοκρατική λογοδοσία.
Κατά την άποψή μου, μία από τις σημαντικότερες συμβολές του κεφαλαίου είναι ακριβώς αυτή: αναδεικνύει τον ευρωπαϊκό φεντεραλισμό ως ένα πολιτικό σχέδιο που συνδέει τη θεσμική εμβάθυνση με τη δημοκρατία, την κοινωνική συνοχή και τη στρατηγική αυτονομία.
Η Ευρώπη σε μια νέα περίοδο πολιτικής αβεβαιότητας
Η ιστορική προσέγγιση του ευρωπαϊκού φεντεραλισμού αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία υπό το πρίσμα της σημερινής ευρωπαϊκής πολιτικής πραγματικότητας.
Η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση συνέβαλε αποφασιστικά στη μετατροπή μιας ηπείρου διαδοχικών πολέμων σε έναν χώρο θεσμοθετημένης συνεργασίας και ειρηνικής συνύπαρξης. Δεν κατόρθωσε, ωστόσο, να εξαλείψει τον εθνικισμό, ούτε να διασφαλίσει ότι οι κοινωνικές και πολιτικές αντιθέσεις δεν θα επανέλθουν με νέες μορφές.
Η ενίσχυση της ακροδεξιάς και των ευρωσκεπτικιστικών δυνάμεων, οι βαθιές κοινωνικές και πολιτικές διαιρέσεις, η αδυναμία συγκρότησης σταθερών πολιτικών συναινέσεων και η πίεση που δέχονται οι δημοκρατικοί θεσμοί δημιουργούν ένα εξαιρετικά σύνθετο περιβάλλον για την Ευρωπαϊκή Ένωση.
Οι εξελίξεις στις μεγαλύτερες ευρωπαϊκές χώρες έχουν ιδιαίτερη βαρύτητα.
Στη Γαλλία, η πολιτική και κοινωνική κρίση, σε συνδυασμό με την προοπτική των προεδρικών εκλογών του 2027, δημιουργεί σοβαρά ερωτήματα για την πορεία της χώρας και, κατ’ επέκταση, για το μέλλον της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης. Η ενίσχυση της Εθνικής Συσπείρωσης συνιστά μια πρόκληση που υπερβαίνει τα γαλλικά σύνορα.
Στη Γερμανία, η άνοδος της Εναλλακτικής για τη Γερμανία (AfD) εντείνει τις ανησυχίες για τη μεταβολή των πολιτικών ισορροπιών. Στην Ιταλία, η κυβέρνηση της Τζόρτζια Μελόνι αναδεικνύει τις σύνθετες σχέσεις μεταξύ εθνικής κυριαρχίας και ευρωπαϊκής συνεργασίας, ενώ στην Πολωνία η αντιπαράθεση μεταξύ ευρωπαϊκού προσανατολισμού και εθνικιστικών πολιτικών παραμένει καθοριστική.
Παράλληλα, η Ισπανία εισέρχεται σε μια κρίσιμη εκλογική περίοδο, με τις εκλογές της 29ης Νοεμβρίου 2026 να αποκτούν ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τους ευρωπαϊκούς πολιτικούς συσχετισμούς.
Η συσσώρευση αυτών των εξελίξεων διαμορφώνει τον κίνδυνο μιας βαθύτερης πολιτικής κρίσης της Ένωσης, ιδιαίτερα εάν ενισχυθούν ταυτόχρονα κυβερνητικές δυνάμεις που επιδιώκουν τον περιορισμό της υπερεθνικής διάστασης της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης.
Το διακύβευμα είναι ουσιαστικό. Η Ευρωπαϊκή Ένωση καλείται να λάβει κρίσιμες αποφάσεις για το Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο 2028–2034, την ενεργειακή ασφάλεια, την ευρωπαϊκή άμυνα, τη διεύρυνση και τη στήριξη της Ουκρανίας, σε μια συγκυρία κατά την οποία η διαμόρφωση κοινών πολιτικών γίνεται ολοένα δυσκολότερη.
Ακριβώς σε τέτοιες συνθήκες αναδεικνύονται τα θεσμικά όρια της σημερινής Ένωσης.
Η ομοφωνία, το δικαίωμα αρνησικυρίας και το ελληνικό συμφέρον
Ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα που επανέρχονται στον ευρωπαϊκό διάλογο είναι η ανάγκη περιορισμού της ομοφωνίας στη διαδικασία λήψης αποφάσεων.
Το δικαίωμα αρνησικυρίας, γνωστό ως βέτο, αντιμετωπίζεται συχνά ως απαραίτητο εργαλείο προστασίας των εθνικών συμφερόντων. Ωστόσο, η εμπειρία της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης δείχνει ότι μπορεί ταυτόχρονα να λειτουργήσει ως παράγοντας θεσμικής παράλυσης, επιτρέποντας σε ένα μόνο κράτος-μέλος να εμποδίσει αποφάσεις που αφορούν το σύνολο της Ένωσης.
Η συζήτηση έχει ιδιαίτερη σημασία για την Ελλάδα, η οποία έχει χρησιμοποιήσει επανειλημμένα την αρνησικυρία ή την απειλή άσκησής της ως μέσο διαπραγματευτικής πίεσης.
Η ελληνική εμπειρία παρουσιάζει σημαντικά παραδείγματα στην πολιτική της διεύρυνσης.
Το 1984, η σύνδεση της διεύρυνσης προς την Ιβηρική Χερσόνησο με την προώθηση των Μεσογειακών Ολοκληρωμένων Προγραμμάτων ανέδειξε τη δυνατότητα αξιοποίησης της διαπραγματευτικής ισχύος για την εξυπηρέτηση συγκεκριμένων εθνικών επιδιώξεων.
Αντίστοιχα, κατά τη δεκαετία του 1990, οι ελληνικές παρεμβάσεις στις ευρωτουρκικές σχέσεις και στη διαδικασία διεύρυνσης συνέβαλαν στη διαμόρφωση των πολιτικών προϋποθέσεων για την ευρωπαϊκή πορεία της Κυπριακής Δημοκρατίας, με καθοριστικό σταθμό τις αποφάσεις του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου του Ελσίνκι το 1999 και την ένταξη της Κύπρου το 2004.
Τα παραδείγματα αυτά επιβεβαιώνουν ότι η προστασία των εθνικών συμφερόντων απαιτεί συνεκτική στρατηγική και αποτελεσματική διαπραγμάτευση. Δεν αποδεικνύουν, ωστόσο, ότι η γενικευμένη διατήρηση του βέτο αποτελεί την καταλληλότερη επιλογή για την Ελλάδα.
Αντιθέτως, για μια χώρα που έχει επενδύσει στρατηγικά στη συμμετοχή της στον πυρήνα της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης, η ενίσχυση της αποτελεσματικότητας και της πολιτικής συνοχής της Ένωσης συνιστά κατεξοχήν εθνικό συμφέρον.
Η μετάβαση στην ειδική πλειοψηφία σε περισσότερα πεδία πολιτικής, ιδιαίτερα στην Κοινή Εξωτερική Πολιτική και Πολιτική Ασφάλειας, θα μπορούσε να αποτελέσει σημαντικό βήμα προς αυτή την κατεύθυνση, υπό την προϋπόθεση ύπαρξης θεσμικών εγγυήσεων για την προστασία ζωτικών εθνικών συμφερόντων.
Η συζήτηση για το βέτο δεν είναι, συνεπώς, μια αντιπαράθεση μεταξύ ευρωπαϊκού και εθνικού συμφέροντος. Είναι μια συζήτηση για τον τρόπο με τον οποίο το εθνικό συμφέρον μπορεί να υπηρετηθεί αποτελεσματικότερα μέσα σε μια ισχυρότερη, δημοκρατικότερη και περισσότερο συνεκτική Ευρωπαϊκή Ένωση.
Η ελληνική Προεδρία του 2027 και η στρατηγική επιλογή της χώρας
Οι ευρωπαϊκές πολιτικές εξελίξεις αποκτούν ιδιαίτερη σημασία για την Ελλάδα ενόψει της ανάληψης της Προεδρίας του Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης κατά το δεύτερο εξάμηνο του 2027.
Η ελληνική Προεδρία θα πραγματοποιηθεί σε μια περίοδο κατά την οποία η Ένωση ενδέχεται να αντιμετωπίζει οξυμένες πολιτικές και ιδεολογικές αντιθέσεις, παράλληλα με μια ιδιαίτερα απαιτητική θεσμική και γεωπολιτική ατζέντα.
Η Ελλάδα θα κληθεί να συμβάλει στη διαμόρφωση συμβιβασμών, στη διατήρηση της θεσμικής συνοχής και στην προώθηση κρίσιμων ευρωπαϊκών προτεραιοτήτων.
Ωστόσο, πέρα από τη διαχείριση της εκάστοτε συγκυρίας, η χώρα χρειάζεται να απαντήσει σε ένα θεμελιώδες στρατηγικό ερώτημα: ποια Ευρώπη επιθυμεί και ποια θέση φιλοδοξεί να καταλάβει στη μελλοντική ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική;
Η αντιπαράθεση μεταξύ των υποστηρικτών μιας βαθύτερης υπερεθνικής ενοποίησης και των δυνάμεων που επιδιώκουν μια χαλαρότερη ένωση εθνικών κρατών αναμένεται να διαμορφώσει σημαντικό μέρος της ευρωπαϊκής πολιτικής ατζέντας.
Η Ελλάδα έχει κάθε λόγο να τοποθετηθεί υπέρ μιας ισχυρότερης πολιτικής Ένωσης, με κοινή εξωτερική πολιτική, αποτελεσματικότερες δομές ασφάλειας και άμυνας, ενισχυμένη δημοκρατική νομιμοποίηση και ουσιαστική ευρωπαϊκή αλληλεγγύη.
Η επιλογή αυτή δεν συνιστά υποχώρηση της εθνικής κυριαρχίας. Αντιθέτως, αποτυπώνει την αναγνώριση ότι στον σύγχρονο διεθνή ανταγωνισμό η πραγματική δυνατότητα άσκησης κυριαρχίας εξαρτάται ολοένα περισσότερο από τη συλλογική ισχύ.
Γι’ αυτό και η συζήτηση για το μέλλον της Ευρώπης οφείλει να αποτελέσει ουσιαστικό μέρος του ελληνικού δημόσιου και πολιτικού διαλόγου. Όχι μόνο ενόψει της Προεδρίας του 2027, αλλά ως διαρκής στρατηγική προτεραιότητα της ελληνικής εξωτερικής και ευρωπαϊκής πολιτικής.
Ο φεντεραλισμός ως δημοκρατικό πολιτικό σχέδιο
Ως μέλος της Ομοσπονδιακής Επιτροπής της Ένωσης Ευρωπαίων Φεντεραλιστών, θεωρώ ότι το κεντρικό διακύβευμα της εποχής μας είναι η μετάβαση από μια ευρωπαϊκή ολοκλήρωση που περιορίζεται στη διαχείριση διαδοχικών κρίσεων σε ένα συνεκτικό, δημοκρατικό πολιτικό σχέδιο.
Η ευρωπαϊκή ενοποίηση δεν μπορεί να προχωρήσει αποκλειστικά μέσα από διακυβερνητικές συμφωνίες ή τεχνοκρατικές διαδικασίες. Χρειάζεται την ενεργό συμμετοχή των πολιτών, την ενίσχυση της δημοκρατικής λογοδοσίας και τη συγκρότηση μιας ευρωπαϊκής δημόσιας σφαίρας, στην οποία οι κοινωνίες θα μπορούν να συζητούν και να συναποφασίζουν για το κοινό τους μέλλον.
Η οικοδόμηση μιας πολιτικής Ένωσης αποτελεί προϋπόθεση ώστε η Ευρώπη να μπορεί να προστατεύει αποτελεσματικά τα δημοκρατικά της κεκτημένα, να εγγυάται την ασφάλεια των πολιτών της, να ενισχύει την κοινωνική συνοχή και να αποκτήσει ουσιαστικό γεωπολιτικό ρόλο.
Σε αυτή την κατεύθυνση, η ιστορική ανάλυση του Γιώργου Αντωνίου Εμμανουήλ αποκτά ιδιαίτερη αξία. Μας υπενθυμίζει ότι ο ευρωπαϊκός φεντεραλισμός δεν εμφανίστηκε ως ένα αφηρημένο θεσμικό εγχείρημα, αλλά ως απάντηση σε συγκεκριμένες ιστορικές τραγωδίες και πολιτικά αδιέξοδα.
Σήμερα, μπροστά στην επανεμφάνιση του εθνικισμού, στην αμφισβήτηση της δημοκρατίας και στις αυξανόμενες γεωπολιτικές προκλήσεις, το ερώτημα της ευρωπαϊκής πολιτικής ενοποίησης τίθεται εκ νέου με επιτακτικό τρόπο.
Το πραγματικό δίλημμα δεν είναι αν χρειαζόμαστε περισσότερη ή λιγότερη Ευρώπη. Είναι αν θέλουμε μια Ευρώπη ικανή να αποφασίζει, να προστατεύει και να λογοδοτεί στους πολίτες της.
Ο ευρωπαϊκός φεντεραλισμός γεννήθηκε από τις τραγωδίες της ευρωπαϊκής ιστορίας ως υπόσχεση ειρήνης και δημοκρατίας. Στον 21ο αιώνα επιστρέφει όχι μόνο ως ιστορική παρακαταθήκη, αλλά ως πολιτική πρόταση για το μέλλον της ηπείρου μας.